#ڤایرۆسی کۆرۆنا

ئایا بەڕاستی ئافرەتان کەم عه‌قل و دینن؟

هەواڵی / 27/6/2020 562 جار بینراوە

ئایا بەڕاستی ئافرەتان کەم عه‌قل و  دینن؟

م. شوكریه‌شێخانی
(1)
به‌ڕێزان!
دیاره‌كۆمه‌ڵێك ئایه‌تی قوڕئانی پیرۆزو فه‌رمایشتی پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویست (صلی الله‌علیه‌وسلم) هه‌ن زۆر پێویسته‌ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاتریان پێ بدرێ‌و تیشكی زیاتریان بخرێته‌سه‌ر، بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر لێیان تێبگه‌ین‌و مه‌به‌ست‌و ئامانجه‌كانی ڕوونتر ببینین.
به‌مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی خه‌ڵكانێك نێن ته‌ئویل‌و ته‌فسیری خراپ‌و نادرووستی بۆ بكه‌ن‌و گومان له‌دڵی مسوڵمانان درووست بكه‌ن، هه‌م ماناو مه‌به‌ستی ئایه‌ت‌و فه‌رمووده‌كان تێك بده‌ن، هه‌م مسوڵمانانی پێ له‌ڕێ لابده‌ن.
یه‌كێ له‌و فه‌رموودانه‌ی كه‌پێویسته‌تیشكی زیاتری بخرێته‌سه‌ر ئه‌و فه‌رمووده‌یه‌یه‌كه‌پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی الله‌علیه‌وسلم) ده‌فه‌رمووێ: 
{عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَضْحًى أَوْ فِطْرٍ إِلَى الْمُصَلَّى فَمَرَّ عَلَى النِّسَاءِ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ تَصَدَّقْنَ فَإِنِّي رَأَيْتُكُنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ النَّارِ فَقُلْنَ وَبِمَ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ تُكْثِرْنَ اللَّعْنَ وَتَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ مَا رَأَيْتُ مِنْ نَاقِصَاتِ عَقْلٍ وَدِينٍ أَذْهَبَ لِلُبِّ الرَّجُلِ الْحَازِمِ مِنْ إِحْدَاكُنَّ، قُلنا وَما نُقْصانُ عَقلِنا وَدينِنا قالَ: أَلَيسَ شَهادَةُ المَرأة مِثْلُ نِصفِ شَهادَةِ الرَّجُل فَذلك مِن نُقصانِ عَقْلها أَلَيس إِذا حَاضَتْ لَم تُصلِّ وَلَم تَصُم فَذلِك مِن نُقصانِ دِينِها}( 1)
واته‌: له‌ئه‌بی سه‌عیدی خودریه‌وه‌خوا لێی ڕازی بێ ده‌ڵێ: له‌ڕۆژی جه‌ژنی قوربان یان ڕه‌مه‌زاندا بوو پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی الله‌علیه‌وسلم) له‌ماڵ ده‌رچوو به‌ره‌و شوێنی نوێژی جه‌ژن، به‌لای ئافره‌تاندا تێپه‌ڕی‌و فه‌رمووی: ئه‌ی كۆمه‌ڵی ئافره‌تان خێرو چاكه‌بكه‌ن، من ئێوه‌م بینی زۆربه‌تان ئه‌هلی دۆزه‌خ بوون، به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌كه‌زۆر نه‌فرین ده‌كه‌ن، بێوه‌فان به‌رامبه‌ر چاكه‌ی مێرده‌كانتان، نه‌مبینیوه‌له‌عه‌قڵ‌و دین ناته‌واو به‌وێنه‌ی ئێوه‌ی ئافره‌ت پیاوانی خاوه‌ن بڕیاڕو ژیر له‌خشته‌به‌رێ، گوتمان: ئایا ناته‌واوی عه‌قڵ‌و دینی ئێمه‌له‌كوێدایه‌؟ فه‌رمووی: ئایا شاهێدی دانی ئافره‌تا نیوه‌ی شاهیدی دانی پیاو نیه‌، ئه‌وه‌ناته‌واوی عه‌قڵیه‌تی، ئایا كاتێ ده‌كه‌وێته‌بێنوێژی واز له‌نوێژو ڕۆژوو ناهێنێ؟ ئه‌وه‌ناته‌واوی دینیه‌تی.
به‌ڕێزان!
ئه‌مه‌ڕواڵه‌تی فه‌رمووده‌كه‌یه‌كه‌هێنامان، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی گفتوگۆیه‌كی ژیرانه‌ی له‌باره‌وه‌بكه‌ین، پێویسته‌له‌مه‌به‌ست‌و ناوه‌ڕێكی فه‌رمووده‌كه‌بگه‌ین، بزانین چ كات ومه‌بستێك گوتراوه‌، له‌چه‌ند خاڵێكدا بابه‌ته‌كه‌ده‌توێژینه‌وه‌:

یه‌كه‌م:
ئێمه‌نكوڵی له‌ڕاستی‌و دروستی فه‌رمووده‌كه‌ناكه‌ین، فه‌رمووده‌كه‌ڕاسته‌هیچ گومانی تێدا نییه‌، له‌كتێبه‌صه‌حیحه‌كانی پێشه‌وایان بوخاری‌و موسلیم هاتووه‌، به‌ڵام ئه‌م جۆره‌فه‌رموودانه‌نابێ به‌ڕواڵه‌ت لێك بدرێنه‌وه‌، چونكه‌له‌ڕواڵه‌تد له‌گه‌ڵ ڕۆحی شه‌ریعه‌ت ناگونجێ.

دووه‌م:
دكتۆر موحسین عه‌بدول حه‌مید له‌كتێبی بونیاتی ئافره‌تی مسوڵماندا ده‌ڵێ: {ئه‌م فه‌رمووده‌یه‌تایبه‌ت بووه‌به‌ئافره‌تانی پشتیوانان (ئه‌نصاڕه‌)، ئافره‌تانی پشتیوانان له‌سه‌ره‌تایی موسلمان بوونیان دوو سێ سیفه‌تی نه‌خوازراویان تێدا بووه‌، پێغه‌مبه‌ری خواش (صلی الله‌علیه‌وسلم) ئه‌م كۆبوونه‌وه‌یه‌ی ئه‌وانی به‌هه‌ل زانیوه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئاگاداریان بكاته‌وه‌، پێشتر زانیویه‌تی ئه‌و سیفاتانه‌یان تێدایه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ی ئه‌و پیاوه‌ی كه‌دێته‌لای، پێی ده‌ڵێ: ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی الله‌علیه‌وسلم) ئامۆژگاریم بكه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی الله‌علیه‌وسلم) پێی ده‌فه‌رمووێ: توڕه‌مه‌به‌، له‌به‌رچی؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زانیویه‌تی ئه‌و پیاوه‌زوو توڕه‌ده‌بێ‌و یاخود زۆر توڕه‌ده‌بێ، پیاوه‌كه‌سێ جار داوای ئامۆژگاری كردنی كرد، هه‌رسێ جاره‌كه‌پێی فه‌رموو: توڕه‌مه‌به‌! به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ئه‌وه‌یه‌ئایا هه‌موو كه‌سێك هه‌مان سروشتی ئه‌و پیاوه‌ی هه‌یه‌زوو توڕه‌بێ، یان زۆر توڕه‌بێ؟ به‌دڵنیاییه‌وه‌نه‌خێر، هه‌موو پیاوان به‌م شێوه‌یه‌نین، به‌به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌سی دیكه‌هاتووه‌داوای ئامۆژگاری له‌پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی الله‌علیه‌وسلم) كردووه‌، پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی الله‌علیه‌وسلم) فه‌رموویه‌تی: بڵێ: باوه‌ڕم هێنا، پاشان به‌رده‌وام‌و جێگیر به‌له‌سه‌ر دینداری‌و خوا په‌رستیت، ئایا ده‌كرێ ئه‌مه‌بۆ هه‌موو پیاوان وه‌ك یه‌ك بێ؟ به‌دڵنیاییه‌وه‌نه‌خێر، به‌هه‌مان شێوه‌وه‌ك گوتمان ئه‌و فه‌رمووده‌یه‌ش به‌ئافره‌تانی پشتیوانان گوتراوه‌، دواندنه‌كه‌بۆ ئه‌وانه‌، ئه‌وان ئه‌و سیفه‌تانه‌یان تێدا بووه‌، دیاره‌پێغه‌مه‌ه‌ری خوا (صلی الله‌علیه‌وسلم) زانیویه‌تی كه‌ئه‌وان زۆر نه‌فرین ده‌كه‌ن، وه‌چاكه‌ی پیاوه‌كانیان له‌به‌رچاودا نیه‌، وه‌زاڵن به‌سه‌ر پیاوه‌كانیان، به‌گشتی و زانیویه‌تی كه‌ئه‌و ئافره‌تانه‌هه‌ندێ سیفه‌تی سه‌رده‌می نه‌فایان تێدا ماوه‌بۆیه‌ئه‌و ئامۆژگاریه‌ی كردن}.
كه‌واته‌: فه‌رمووده‌كه‌له‌بارو دۆخێكی تایبه‌ت گوتراوه‌، بۆ چاره‌سه‌ر كردنی لادانێكی دیاری كراو بووه‌، بۆیه‌هیچ بڕیارێكی چه‌سپیاوی جێگیری لێ وه‌رناگیرێ، نابێ حوكمه‌كه‌بگشتێنرێ به‌سه‌ر هه‌موو ئافره‌تاندا، چونكه‌ئه‌مه‌ بۆ ئافره‌تانێكی دیاری كراو گوتراوه‌.

سێیه‌م:
هه‌مان فه‌رمووده‌له‌ڕیواتی پێشه‌وا موسلیم دا وه‌سفی ئه‌و ئافره‌ته‌ده‌كات كه‌پرسیاره‌كه‌ی له‌پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی الله‌علیه‌وسلم) كردووه‌ده‌ڵێ: { فَقَالَتْ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ جَزْلَةٌ } ئافه‌ره‌تێكی خاوه‌ن ژیری‌و زیره‌ك‌و ڕاو بۆچوونێكی هاوسه‌نگ پرسیاری كرد، ده‌ی چۆن ده‌گونجێ بگوترێ ئافره‌تان عه‌قڵ‌و دین ناته‌واون، له‌لایه‌كی تره‌وه‌بڵێ: ئافره‌تێكی ژیرو زیره‌ك‌و هاوسه‌نگ؟ كه‌واته‌: وه‌ك گوتمان فه‌رمووده‌كه‌بۆ كۆمه‌ڵێكی دیاری كراوی ئافره‌تان‌و له‌حاڵێكی تایبه‌تدا گوتراوه‌، ناكرێ بگشتێنرێ به‌سه‌ر كۆی ئافره‌تان.

چواره‌م:
به‌هه‌مان شێوه‌هه‌ر له‌نێو فه‌رمووده‌كه‌دا ڕسته‌یه‌ك هه‌یه‌ئاماژه‌یه‌بۆ زیره‌كی ئافره‌ت، وه‌ك ده‌فه‌رمووێ: { مَا رَأَيْتُ مِنْ نَاقِصَاتِ عَقْلٍ وَدِينٍ أَذْهَبَ لِلُبِّ الرَّجُلِ الْحَازِمِ مِنْ إِحْدَاكُنَّ } نه‌مبینیوه‌به‌وێنه‌ی ئێوه‌ی ئافره‌تان كه‌بتوانن پیاوان بۆخۆتان ڕابكێشن‌و له‌خشته‌یان ببه‌ن، پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی الله‌علیه‌وسلم) سه‌رسوڕمانی خۆی ده‌رده‌بڕێ له‌توانای ئافره‌تان بۆ له‌خشته‌بردنی پیاوان، كه‌واته‌: ئافره‌تان توانایه‌كی زۆریان هه‌یه‌له‌درووست كردنی كاریگه‌ری به‌سه‌ر پیاواندا، كه‌واته‌: ئه‌گه‌ر له‌م ڕووه‌وه‌ته‌ماشای فه‌رمووده‌كه‌بكه‌ین، ده‌بنین سه‌رزه‌نشت كردن‌و ناته‌واوی ئافره‌تانی تێدا نیه‌به‌ڵكو سه‌رسوڕمانی به‌رامبه‌ر ئافره‌تان تێدایه‌.
له‌به‌رامبه‌ردا ده‌توانین بڵێین: ئایا ئه‌وه‌ناته‌واوی نیه‌بۆ پیاوان كه‌ده‌توانرێ له‌خشته‌ببرێن، ئافره‌تان بتوانن دڵی ئه‌وان بۆ خۆیان ڕابكێشن؟ كه‌واته‌: هه‌موو ئه‌و ئه‌گه‌رانه‌ده‌گرێته‌خۆی، ده‌بینین ئافره‌تانێكی وه‌ك مه‌ریه‌م‌و دایكانی ئیمانداران‌و فاتیمه‌و، ئاسیاو، سومه‌ییه‌و، خه‌نساو، .....هتد، ده‌یان ئافره‌تی دیكه‌هه‌ن له‌پێشی هه‌زاران هه‌زار له‌پیاوانن له‌ڕووی دینداری‌و ته‌قواو عه‌قڵ كامڵی، موژده‌ی به‌هه‌شتیان پێ دراوه‌.

پێنجه‌م:
خاڵیكی تر پێویسته‌له‌به‌رچاو بگیرێ ئه‌وه‌یه‌ئیسلام ئافره‌تان‌و پیاوانی وه‌ك یه‌ك هه‌ژمار كردوون له‌نوێژو، ڕۆژوو، عیباده‌ته‌كان‌و، دروو كه‌وتنه‌وه‌له‌قه‌ده‌غه‌كراوه‌كان، پرسیاره‌كه‌ئه‌وه‌ئه‌گه‌ر ئافره‌تان به‌م شێوه‌یه‌بن كه‌ڕواڵه‌تی فه‌رمووده‌كه‌ده‌یخوازێ چۆن ئافره‌تان‌و پیاوان وه‌ك یه‌ك هه‌ژمار ده‌كران له‌ته‌كلیفی شه‌رعی وسزاو پاداشت؟

شه‌شه‌م:
له‌باره‌ی شاهێدی دانه‌وه‌كه‌خوای په‌روه‌ردگار دوو ئافره‌تی به‌ئه‌ندازه‌ی پیاوێك داناوه‌له‌شاهێدی داندا، ئه‌مه‌ش شی كردنه‌وه‌ی زۆری له‌سه‌ره‌و له‌هه‌موو حاڵێكدا وه‌ك یه‌ك نییه‌، به‌ڵام ئێمه‌ته‌نیا ئاماژه‌به‌خاڵێك ده‌كه‌ین له‌ئایه‌ته‌كه‌دا كه‌ده‌فه‌رمووێ: )فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنْ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الاَخْرَى(282 البقرة ، ئه‌گه‌ر دوو پیاوتان ده‌ست نه‌كه‌وت، ئه‌وا ده‌توانن پیاوێك دوو ئافره‌ت بهێنن بۆ شاهێدی دانه‌كه‌له‌و كه‌سانه‌ی كه‌خۆتان پێیان ڕازین بۆ شاهێدیه‌كه‌، به‌ڵام هۆكار چییه‌دوو ئافره‌ت به‌رامبه‌ر به‌پیاوێك ئایا بۆ ئه‌وه‌یه‌ئافره‌تان پێگه‌یان كه‌مترو بچووكترن له‌پیاوان؟ به‌دڵنیاییه‌وه‌نه‌خێر هۆكاره‌كه‌ی ته‌نها ئه‌وه‌یه‌كه‌ده‌فه‌رمووێ: )أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الاَخْرَى(282 البقرة ، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر یه‌كێكیان شتێكی له‌بیر كرد بۆ شاهێدیه‌كه‌ئه‌وه‌ی دیكه‌بیری بخاته‌وه‌، ئافره‌ت له‌هه‌ندێ كاتدا زیاتر شتی بیر ده‌چێته‌وه‌به‌كاتی له‌كاتی سوڕی مانگانه‌و منداڵ بووندا.
ئیبن‌و لقه‌ییم‌و ئیبن‌و ته‌یمیه‌كه‌دوو زانای گه‌وره‌ن ده‌ڵێن: ئافره‌تان له‌هه‌ندێ حاڵه‌ت كه‌زیاتر تایبه‌تمه‌ندن به‌ئافره‌تان وه‌ك شیردان‌و منداڵ بوون‌و زانینی عه‌یب‌و نوقسانی ژێر پۆشاك، یه‌ك ئافره‌ت ده‌توانێ شاهێدی بدات ، وله‌هه‌ندێك حاله‌ت شاهێدی ئافره‌ت به‌وێنه‌ی شاهێدی پیاو هه‌ژمار ده‌كرێ‌و لێی وه‌رده‌گیرێ.
بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر له‌ئایه‌ته‌كه‌بگه‌ین ته‌ماشا ده‌كه‌ین ئه‌و ڕسته‌ی نێو ئایه‌ته‌كه‌كه‌باسی شاهێدی دانه‌له‌سیقاقی بازرگانی كردندا هاتووه‌، باسی كڕین‌و فرۆشتن‌و قه‌رزدان‌و قه‌رز پێدانه‌، هه‌مووشمان ده‌زانین بازرگانی‌و كڕین‌و فرۆشتن بابه‌تانێكن زیاتر پیاو تێیاندا به‌رپرسیاره‌نه‌ك ئافره‌ت، زیاتر تایبه‌ته‌به‌پیاوان نه‌ك ئافره‌تان.
كه‌واته‌: ئافره‌ت عه‌قڵی ته‌واوی هه‌یه‌، تواناو لێهاتووی هه‌یه‌، به‌ڵام هه‌ندێ هۆكاری ده‌ره‌كی هه‌ن كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئافره‌ت درووست ده‌كه‌ن‌و ده‌بێته‌هۆی ئه‌وه‌ی هه‌ندێ شتی بیر چێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر سه‌یر بكه‌ین كاتێ پیاوێك ده‌گیرێ بۆ ماوه‌ی چه‌ند ساڵێك دواتر كه‌ئازاد ده‌كرێ زۆر شت له‌بیر ده‌كات، من خۆم پیاوێكم ده‌ناسی دوای ته‌نیا سێ مانگ گیرانی، كاتێ ئازاد كرا ده‌یگوت: شوفێریشم بیر چۆته‌وه‌ئه‌مه‌سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی پێشتر شوفێری كردبوو بۆ ماوه‌ی زیاتر له‌پانزه‌ساڵ.

حه‌وته‌م:
ئیمامی مازنی ده‌ڵێ: {هه‌ر كه‌سێ وا بزانێ كه‌پیاوان له‌هه‌موو ڕوێكه‌وه‌ژیرترن له‌ئافره‌تان ئه‌وا فه‌رمووده‌كه‌ی به‌ته‌واوی وه‌رنه‌گرتووه‌، په‌یوه‌ستیشی نه‌كردووه‌به‌و ئایه‌ته‌ی كه‌خوای په‌روه‌ردگار فه‌رموویه‌تی:( فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنْ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الاَخْرَى)282 البقرة چونكه‌فه‌رمووده‌كه‌ئاماژه‌یه‌به‌ئایه‌ته‌كه‌، كه‌چی ئایه‌ته‌كه‌هۆكاره‌كه‌شی گه‌ڕاندۆته‌وه‌بۆ له‌بیر چوونه‌وه‌، وه‌به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئایه‌ته‌كه‌ئاماژه‌ی به‌كه‌م عه‌قڵی ئافره‌تان نه‌كردووه‌}.

هه‌شته‌م:
كۆمه‌ڵێك توێژینه‌وه‌ی زانستی ئه‌نجام دراوه‌ئه‌وه‌سه‌لماوه‌كه‌هه‌دروو ڕه‌گه‌ز وه‌كو یه‌ك توانای بیر كردنه‌وه‌و به‌كار هێنانی عه‌قڵیان هه‌یه‌، ئه‌و جیاوازییه‌ش كه‌هه‌یه‌له‌نێوان تاكه‌كانه‌.
هه‌ر بۆ وێنه‌ئێمه‌چه‌ند كچ ده‌بینین له‌چه‌ند كوڕ زیره‌كترن، هه‌ر له‌هه‌رێمی كوردستانی خۆمان چه‌ند جارێك كچان بوونه‌ته‌یه‌كه‌می سه‌ر هه‌رێم له‌پۆلی دوازده‌، به‌هه‌مان شێوه‌له‌سه‌ر ئاستی زانكۆو په‌یمانگاكان زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی پله‌ی یه‌كه‌م به‌ده‌ست ده‌هێنن كچن، كه‌واته‌: مه‌سه‌له‌كه‌ڕێژه‌ییه‌و له‌سه‌ر ئاستی تاكه‌كانه‌، نه‌ك بگوترێ: هه‌موو پیاوان له‌هه‌موو ئافره‌تان زیره‌كترن، به‌ڵام له‌كۆمه‌ڵه‌توێژینه‌وه‌یه‌كی زۆر ده‌ركه‌وتووه‌كه‌حاڵه‌ته‌كانی سوڕی مانگانه‌و منداڵ بوون ئافره‌ت بێهێز ده‌كه‌ن‌و وای لێ ده‌كه‌ن تواناو ته‌ركیزیان كه‌م بێته‌وه‌.

نۆیه‌م:
ئه‌گه‌ر سه‌رنجی خیتابه‌كانی قوڕئان‌و ئامۆژگاری‌و ڕاسپارده‌كانی بكه‌ین، بۆ ئافره‌تان‌و پیاوان وه‌ك یه‌ك هاتوون، ئه‌مه‌ش سه‌لمێنه‌ری ئه‌وه‌یه‌كه‌مرۆڤه‌كان له‌یه‌ك ئاستی پێدانی عه‌قڵدان له‌لایه‌ن خوای په‌روره‌دگاره‌وه‌، مه‌سه‌له‌ی به‌رپرسیارێتی هه‌ر یه‌كێكیان به‌جۆرێكه‌له‌گه‌ڵ سرووشتی هه‌ر یه‌كێكیان بگونجێ.
به‌هه‌مان شێوه‌چه‌نده‌ها ئایه‌ت هه‌ن له‌قوڕئاندا سه‌رزه‌نشتن بۆ بێ باوه‌ڕان ده‌ی خۆ بێ باوه‌ڕان پیاویشیان تێدایه‌و ئافره‌تیشیان تێدایه‌، خوای په‌روه‌ردگار سه‌رزه‌نشتی ئه‌و بێ باوه‌ڕانه‌ده‌كات كه‌باوه‌ڕ به‌قوڕئان ناهێنن‌و شوێن باب‌و باپیرانیان ده‌كه‌ون، پاشان ده‌فه‌رمووێ:( صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ(171)البقرة، ئه‌و سه‌رانه‌ی كوفر كه‌ڕن، لاڵن، كوێرن، وه‌بیر ناكه‌نه‌وه‌و ژیریان نیه‌.
لێره‌پرسیاره‌كه‌ئه‌وه‌یه‌ئایا له‌به‌ر ئه‌و ئایه‌ته‌ده‌توانین بڵێین: پیاوان كه‌م عه‌قڵن، بیر ناكه‌نه‌وه‌و ژیریان نییه‌؟ به‌دڵنیاییه‌وه‌نه‌خێر، له‌لایه‌ك هه‌موو پیاوان وانینه‌، له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ئه‌وانه‌ی سه‌رزه‌نشت كراون له‌و ڕووه‌وه‌سه‌رزه‌نشت كراون كه‌بڕوا ناهێنن، كه‌واته‌: فه‌رمووده‌كه‌ش مانای ئه‌وه‌نیه‌ئافره‌تان كه‌م عه‌قڵن، یان هه‌موویان یه‌ك ئاستن.

چه‌ند ده‌قێك له‌باره‌ی ڕێزی ئافره‌تان:
به‌دڵنیاییه‌وه‌نمونه‌گه‌لی یه‌كجار زۆر هه‌ن له‌و باره‌وه‌، ئێمه‌ناتوانین هه‌موویان سه‌رژمێر بكه‌ین‌و قسه‌یان له‌باره‌وه‌بكه‌ین، بۆیه‌به‌چه‌ند نموونه‌یه‌ك مه‌سه‌له‌كه‌ده‌توێژینه‌وه‌:
1)- ئافره‌تان وه‌كو پیاوان دروستكراوی ده‌ستی خوای په‌روه‌ردگارن‌و ڕێزیان لێ گیراوه‌، خوای په‌روه‌ردگار ده‌فه‌رمووێ: وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (70)الإسراء ، به‌دڵنیاییه‌وه‌ڕێزمان له‌وه‌چه‌ی ئاده‌م گرتووه‌، وه‌چه‌ی ئاده‌میش هه‌م نێرو هه‌م مێ ده‌گرێته‌وه‌.
 2)- پێغه‌مبه‌ری خوا (صلی الله‌علیه‌وسلم) ده‌فه‌رمووێ: ارْفُقْ بِالْقَوَارِيرِ(2) واته‌: نه‌رم‌و نیان بین له‌گه‌ڵ ئافره‌تاندا، وه‌كو شووشه‌به‌ناسكی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن.
3)- له‌فه‌رمووده‌یه‌كی دیكه‌دا ده‌فه‌رمووێ: خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ وَأَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي (3 ) واته‌: باشترینتان باشترینتانن بۆ خێزانه‌كانتان، وه‌منیش له‌هه‌مووتان چاكترم بۆ خێزانه‌كانم.

[1])  أخرجه البخارى (1/116، رقم 298)، ومسلم (1/87، رقم 80).
2) أخرجه أحمد (3/254، رقم 13695)، والبخارى (5/2291 رقم 5849)، ومسلم (4/1811، رقم 2323).
3)  أخرجه ابن ماجه (1/636، رقم 1977)، وابن سعد (8/205).

زۆرترین بینراو