#هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی بزووتنەوەی گۆڕان

هه‌ندێك له‌ ئادابی‌ پزیشكی و شه‌رعی جیا جیا بۆ هه‌موولا

هەواڵی / 2/9/2019 242 جار بینراوە

هه‌ندێك له‌ ئادابی‌ پزیشكی و شه‌رعی جیا جیا بۆ هه‌موولا

شه‌ن پرێس :
مه‌لامسلم مه‌لاصالح فریزی‌
كاتێك كه‌ ده‌ته‌وێ‌ نان بخۆی‌ سوننه‌تی‌ پێغه‌مبه‌ری‌ صلی‌ الله علیه‌وسلم به‌جێ‌ بگه‌یه‌نه‌ له‌ دانیشتندا كه‌ له‌سه‌ر قاچی‌ چه‌په‌تدا دانیشه‌و قاچی‌ ڕاسته‌شت بچه‌قێنه‌و به‌ده‌ستی‌ ڕاسته‌و لای‌ خۆت و به‌ده‌م بسم الله وه‌ نانه‌كه‌ت بخۆ ، ئینجا پێم باشه‌ هه‌ندێك میوه‌جات و خوارده‌مه‌نی‌ سوود به‌خش پێتان ئاشنا بكه‌م: ترێ‌/ أبو نعیم ده‌ڵێ‌: پێغه‌مبه‌ر صلی‌ الله علیه‌وسلم له‌ میوه‌ ئاره‌زووی‌ له‌ ترێ‌ بوو ، هه‌روه‌ها ده‌ڵێن لاشه‌ی‌ مرۆڤ به‌ هێز ده‌كات وه‌ ئه‌وه‌ی‌ لێ‌ كرابێته‌وه‌ له‌پێش دوو ڕۆژان سوودبه‌خشتره‌ له‌وه‌ی‌ له‌و ڕۆژی‌ لێكرابێته‌وه‌ بیخۆی‌ ،


مێوژ/ خواردنی‌ سوودێكی‌ زۆری‌ تێدا هه‌یه‌ وه‌ له‌ زۆر ده‌ردان ده‌تپارێزێزێت، له‌( أپر)یش دا هاتووه‌: (( نعم الطعام الزبیب یشد العصب ویذهب الوصب ویطفی‌و الغضب و یطیب النكهه‌ ویذهب البلغم )) واته‌: باشترین خواردن مێووژه‌ جومگه‌كانی‌ لاشه‌ به‌هێزده‌كات و نه‌خۆشی‌ ڕاده‌ماڵێت و تووڕه‌بوون ناهێڵێت و بۆن و تامی‌ ده‌م خۆش ده‌كات و به‌ڵغ ناهێڵێ و هه‌روه‌ها ڕه‌نگی‌ ڕوخساری‌ ئینسانیش جوانه‌كا ، وه‌ هه‌ر له‌ (أپر)دا هاتووه‌: (( علیكم باالزبیب فإنه یكشف المره‌ ویحسن الخلق ویطیب النفس ویذهب الهم )) مێووژ زۆر بخۆن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ تاڵی‌ ناهێڵێ‌ و ڕه‌ووشتی (مرۆڤ) جوان و نه‌رم و نیان ده‌كا وه‌ هه‌روه‌ها دڵه‌كان ئارام ده‌كا و غه‌م و په‌ژاره‌ش ناهێڵێت ، له‌ كتابی (شرعه‌ الاسلام ألهادی إلی‌ دارالسلام) دا هاتووه‌: كه‌ شه‌یتان توڕه‌ ده‌بێ له‌ كه‌سێك كه‌ ترێ‌ و مێووژ ده‌خوا ، وه‌هه‌ركه‌سێك (21)بیست و یه‌ك دانه‌ مێوژی‌ سۆر هه‌موو ڕۆژێك به‌یانیه‌كه‌ی‌ له‌ خورێنیدا (پێش نان خواردن) بخواتن ئه‌وه‌ به‌ژیانی‌ شتێك له‌لاشه‌ی‌ نابینێ‌ كه‌پێی ناخۆش بێ .

قه‌سپ و خورما/ پێغه‌مبه‌ر صلی‌ الله علیه‌وسلم ده‌فه‌رموێ‌: ((ما للنفسا‌ء عندی شفا‌ء مثل الرطب ولا للمریض مثل العسل))مصنف بن أبی الشیبه‌ به‌رگی‌: 5 ، (بۆ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی‌ كه‌وا دووگیانن و كۆرپه‌له‌یان ده‌بێت) هیچ شتێك به‌قه‌د خورما بۆ ئه‌وان به‌ كه‌ڵك نیه‌ وه‌ بۆ نه‌خۆشیش له‌ هه‌نگوین به‌ كه‌ڵك تر نیه‌ ، له‌فه‌رمووده‌یه‌كی‌ تر دا هاتووه‌: ((أطعموا نسا‌وكم فی نفاسهن التمر فإنه من كان طعامها فی نفاسها التمر خرج ولدها حلیما فإنه كان طعام مریم حین ولدت – ولو علم الله طعاما خیر لها من التمر لاطعمها إیاه)) له‌كاتی‌ حاڵه‌تی‌ دووگیانی‌ و ویلاده‌ی‌ ئافره‌ته‌كانتان خورمایان بده‌نێ‌ چونكه‌ هه‌ر ئافره‌تێك له‌و كاتی‌ خورما خۆراكی‌ بێت ئه‌وا مناڵه‌كه‌ی‌ ژیرو نه‌رم و نیان ده‌ره‌چێ‌ چونكی‌ خورما خواردنی‌ مه‌ریه‌مه‌ بووه‌ له‌كاتی‌ عیسای‌ علیه‌السلام ی‌ لێ‌ جیا بۆوه‌ – وه‌ ئه‌گه‌ر هیچ خواردنێكی‌ تر باشتر هه‌بووایه‌ له‌ خورما ئه‌وا خوای‌ گه‌وره‌ ئه‌م جۆری‌ پێ ده‌به‌خشی ، پێشه‌وا علی كوڕی‌ ئه‌بو تاڵب خوا لێی ڕازی‌ بێت و ڕیز له‌ دم و چاوی‌ بگرێت ده‌فه‌رموێ‌: هه‌ر كه‌سێك ڕۆژانه‌ حه‌فت دانه‌ خورما یاخود قه‌سپی‌ بخوا ئه‌وا هه‌رچی‌ میكڕۆب هه‌یه‌ له‌ناو لاشه‌ی‌ ده‌یكوژێت - له‌ (إحیا‌وعلوم الدین)م ده‌رهێناوه‌.

 

هه‌نجیر/ ئه‌با هوڕه‌یڕه‌ ده‌یگێڕێته‌وه‌ ده‌فه‌رموێ‌: ڕۆژێكیان هه‌ندێك هه‌نجیریان به‌دیاری‌ هێنا بۆ پێغه‌مبه‌ری‌ صلی‌ الله علیه‌وسلم ئه‌ویش لێی خواردو له‌پاشان به‌ هاوه‌لاَنیشی‌ فه‌رموو: (( كلوا فلوا قلت أن فاكهه‌ نزلت من الجنه‌ بلا عجم لقلت هوالتین)) بیخۆن ئه‌گه‌ر بگووترێ‌: میوه‌یه‌ك له‌ به‌هه‌شته‌وه‌ هاتووه‌ ده‌م گووت: ئه‌وه‌ هه‌نجیره‌ ، وه‌ گوتراوه‌ كه‌ به‌ ووشك كراوه‌یی سوودێكی‌ زۆری‌ هه‌یه‌ بۆ مرۆڤ . زه‌یت/ له‌ (أپر) داهاتووه‌:كه‌ له‌ (إحیا‌و) به‌ فه‌رمووده‌ی‌ هێناوه‌ته‌وه‌: (( كلوا الزیت وأدهنوا به فإنه شفا‌و من سبعین دا‌وٍ ومنها الجذام)) زه‌یت بخۆن و خۆتانیشی‌ پێ چه‌ور بكه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ شیفای‌ حه‌فتا ده‌ردانی‌ تێدایه‌و یه‌ك له‌وانیش به‌ڵه‌كی یه‌ ، پێشه‌وا (ألذهبی) ده‌ڵێ: چه‌وركردن به‌ ڕۆنی‌ زه‌یت پرچ و هه‌روه‌ها لاشه‌ش به‌ هێز ده‌كا ،

وه‌ سپێتی‌ موو تأخیر ده‌كا وه‌ خواردنه‌وه‌شی سودی هه‌یه‌ بۆ ئیلتیهابات .

زه‌یتون/ عوقبه‌ی‌ كوڕی‌ عامر ده‌ڵێ: گوێم له‌ پێغه‌مبه‌ر بوو صلی‌ الله علیه‌وسلم ده‌یفه‌رموو: ((عَلیْكُمْ بِهَذهِ الشَّجَرَه‌ِ الْمُبَارَكَه‌ِ زَیْتِ الزَّیْتُونِ، فَتَدَاوَوْا بِهِ))ألمعجم الكبیر للطبرانی به‌رگی‌: 12 ، ئاگادارتان ده‌كه‌مه‌وه‌ له‌و داره‌ پیرۆزه‌ كه‌ زه‌یتونه‌ (بۆ خۆتان) كه‌ڵكی‌ ده‌رمانی‌ لێ وه‌رگرن .

خوێ‌/ پێشه‌وا عه‌لی خوای‌ لێی ڕازی‌ بێ ده‌فه‌رموێ‌: هه‌ركه‌سێ ده‌ست به‌خواردن بكات له‌ پێشدا به‌ (خوێ‌) [خوا]ی‌ گه‌وره‌ حه‌فتا جۆره‌ به‌لاَی‌ له‌سه‌ر لاده‌بات إنشا‌والله .

گۆشت/ گۆشت گۆشتی‌ دروست ده‌كا ، گۆشتی‌ چێڵ (به‌ خاوبرژی‌) ده‌رده‌ ، شیره‌كه‌ی‌ شیفایه‌ ، وه‌ به‌زو ڕوونه‌كه‌شی ده‌رمانه‌ .

 

ماسی/ خواردنی‌ سوودی‌ زۆره‌ وه‌ به‌ زندێتیش سوودی‌ بۆ تووشبووی‌ به‌زه‌رتك هه‌یه‌: كه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێكی‌ تووشبوو به‌ زه‌رتك ته‌ماشای‌ ماسی بكات له‌ناو ئاوداو (3) سێ ڕۆژانیش له‌ خورێنی‌ (به‌یانیان پێش نان خواردن) شفتی و هه‌نگوین بخوا پێ چاك ده‌بێت.

خوێندنه‌وه‌ی‌ قورئان و به‌كارهینانی‌ سیواك/ گه‌رووی‌ ئینسان ساف ده‌كه‌ن وه‌ به‌رده‌وام بوون له‌سه‌ری‌ سوودی‌ زۆر زۆریان هه‌یه‌ بۆ دونیاو دوا ڕۆژت

پێویستی‌ نان خواردن پێشی‌ ده‌رچوون/ یه‌كێك له‌ زانایان به‌ كوڕه‌كه‌ی‌ گووت: كوڕی‌ خۆم له‌ ماڵ مه‌چووه‌ ده‌ره‌وه‌ تاوه‌كو نه‌رم و نیانی‌ به‌ ده‌ست نه‌هێنی‌ (واته‌: به‌ نان خواردنت) به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ به‌برسێتی‌ ئینسان سه‌نگی‌ خۆی‌ له‌ ده‌ست ده‌داو میزاجی‌ تێك ده‌چێ‌ و به‌ تێربوون ئه‌وا نه‌رم و نیانی‌ ده‌مێنێ‌ و باشتریشه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌چێته‌ بازاڕ له‌وه‌ی‌ ته‌ماعی‌ له‌ هه‌ر جۆره‌ خواردنێكی‌ تر بكا .

خواردنی‌ سته‌مكار/ نابێ بچیه‌ سه‌ر زیافه‌تی‌ سته‌مكار چونكه‌ له‌خۆیدا ده‌رده‌ ! به‌لاَم ئه‌گه‌ر تۆبزی‌ لێكرا با كه‌مێك بخوا و به‌ نیازی‌ دڵی‌ خۆی‌ له‌ خواردنی‌ نه‌خوات و نه‌فسی خۆی‌ بگری‌ ، ده‌گێڕنه‌وه‌: یه‌ك له‌ پیاو چاكان شایه‌دی‌ پیاوێكی‌ ڕه‌تكرده‌وه‌ كه‌ ئاماده‌ی‌ سه‌ر خوانی‌ كاربه‌ ده‌ستێكی‌ سته‌مكار ببوو ! كابراكه‌ پێی گوت: ئاخر به‌ ده‌ستخۆم نه‌بووم نا چار كرابووم كه‌ بچم ؟ ئه‌ویش گوتی‌: تۆم دی‌ (یا دیترابووی‌): كه‌ به‌ كه‌یفی‌ خۆت له‌ خواردنه‌ خۆشه‌كه‌ت ده‌خواردو پاروی‌ گه‌وره‌ت ده‌كرد خۆ له‌وه‌ش ناچار نه‌كرابوویت ؟!

ئامۆژگاری‌ دكتۆرێك/ با ئه‌مه‌ كۆتایی و هه‌روه‌ها دیاری بابه‌ته‌كه‌م بێت بۆ خوێنه‌ری‌ خۆشه‌ویست: ئه‌میرێك داوای‌ له‌ پزیشكی‌ تایبه‌ت به‌خۆی‌ كرد تاوه‌كو ئامۆژگاری‌ بكات ئاخۆ چۆن خۆی‌ له‌ نه‌خۆشیان بپارێزێ‌؟ له‌وه‌لاَمیدا پزیشكه‌كه‌ پێی‌ گووت: له‌ ئافره‌تان كچ بخوازه‌ ، له‌ گۆشت خواردنیش گۆشتی‌ پیر مه‌خۆ ، له‌ خواردنێكیش مه‌خۆ تا به‌ته‌واوی‌ نه‌كولاَبێت ، ده‌رمانی‌ نه‌خۆیت مه‌گه‌ر بۆ نه‌خۆشی‌ نه‌بێت ، له‌ میوه‌ نه‌خۆیت تاوه‌كو نه‌ گه‌یوبێت ، ئه‌گه‌ریش خواردنت خوارد خواردنه‌وه‌ له‌سه‌ری‌ مه‌خۆره‌وه‌ ، ئه‌گه‌ر خواردنه‌وه‌شت خوارد هیچ له‌سه‌ری‌ مه‌خۆ ، میزو پیسایی ڕانه‌گری‌ ، چونكی‌ ڕاگرتنی‌ میز لاشه‌ تێكده‌دا چۆن ئه‌گه‌ر ڕووبارێ‌ پێشی‌ لێ‌ بگیرێ‌ چوار ده‌وره‌ی‌ خۆی‌ كاوڵ ده‌كات ! ئه‌گه‌ر هاتوو به‌ ڕۆژ نانت خوارد له‌سه‌ری‌ بنوو (ئاساییه‌) ، به‌لاَم ئه‌گه‌ر به‌شه‌و نانت خوارد له‌ سه‌ری‌ بڕۆ ئه‌گه‌ر سه‌د شه‌ققاویش بێت .
 


خـێـزان

کەشوهەوا

بۆ بینینی كه‌ش و هه‌وای زیاتر كلیك بكه‌

تـه‌ندروستی

ئاگاداری گەورەبوونی پرۆستات بە

شلەی تۆو دروست دەكات

چى رووده‌دات ئه‌گه‌ر رۆژانه‌ تێكه‌ڵه‌ى دارچين و هه‌نگوين بخۆيت‌‌

موعجيزه‌ی هه‌نگوین و دارچین به‌ یه‌كه‌وه‌

زۆرترین بینراو