تێگه‌یشتن له‌ سونه‌ت ، ئه‌و حوکمانه‌ی له‌ له‌ سونه‌تدا هاتووه‌

هەواڵی / 1/8/2019 152 جار بینراوە

تێگه‌یشتن له‌ سونه‌ت ، ئه‌و حوکمانه‌ی له‌ له‌ سونه‌تدا هاتووه‌

دكتۆر عومه‌ر عه‌لی

زۆر جار زۆر شتن که‌باس ده‌کرێت وه‌یان ده‌خرێته‌ ڕوو له‌سه‌ر شتێك هه‌موو ئه‌و که‌سانه‌ی ده‌یبیستن وه‌یان ده‌یخوێننه‌وه‌ بۆچۆنێك وه‌یان تێگه‌یشتنێکیان ده‌بێت بۆی، ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و زانیاریانه‌ی که‌ پێشتر وه‌ریان گرتووه‌، جا ئه‌و زانیاریه‌ ده‌کرێت وه‌کو خۆی نه‌بوو بێت! بۆ نمونه‌ لێره‌دا باسه‌که‌ باسی سونه‌ته‌ ئێمه‌ش نمونه‌یه‌کتان له‌سه‌ر سونه‌ت بۆ ده‌هێنینه‌وه‌، تێگه‌یشتن له‌ سونه‌ت لای زۆرێك به‌ شتێکی ئیختیاری ده‌زانن، یانی به‌ کردنی شتێکی باشه‌و به‌نه‌کردنی ئاساییه‌. ده‌کرێت بڵێین ئه‌و تێگه‌شتنه‌ ته‌نها به‌شێك ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌گینا سونه‌ت زۆر لایه‌نێکی که‌ی هه‌یه‌و تێگه‌شتن لێی کارێکی هه‌روا ساده‌و ساکار نیه‌. وه‌ تێگه‌شتن له‌ سونه‌ت چه‌ند لایه‌نێك ده‌گرێته‌ خۆ، زانیاری فه‌رمووده‌، چۆنێتی ده‌رهێنانی، ئێمه‌ لێره‌دا نه‌ باس له‌ زانیاری فه‌رمووده‌ (علوم الحدیث) ده‌که‌ین وه‌ نه‌ له‌ چۆنێتی ده‌رهێنانی (التخریج) ده‌که‌ین به‌ڵکو به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی باس له‌ سونه‌ت و، وه‌ جۆره‌کانی ده‌که‌ین، وه‌ له‌ کۆتایدا بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌ سونه‌ت چییه‌و وه‌ چه‌ند جۆری هه‌یه‌، وه‌ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ش که‌ ده‌ڵی سونه‌ت کارێکی ئیختیاریه‌ به‌ کردنی وه‌یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ گرفتێك نابێ. وه‌ هیوادارین وامان لێبێت خۆمان بۆ خۆمان به‌دوایدا بڕۆین بۆ زانیاری زیاتر. وه‌ هه‌رچه‌ند هه‌شه‌ هه‌ر به‌ته‌واوی سونه‌ت ڕه‌د ده‌کاته‌وه‌ که‌ ئه‌مه‌ زیاتر له‌ ناو عه‌ره‌به‌کاندا هه‌یه‌ که‌ به‌ناوبانگن به‌ قورئانیه‌کان.

وه‌ك ئاشکرایه‌ لای ئه‌هلی عیلم وه‌ هه‌تا زۆرینه‌ی خه‌ڵکیش که‌ سونه‌ت دووه‌م سه‌رچاوه‌ی شه‌ریعه‌ته‌‌ قورئان یه‌که‌مه‌و وه‌ دووهه‌م سونه‌ته‌(الحدیث). پێش ئه‌وه‌ی بچینه‌ ناو سونه‌ته‌وه‌ به‌ وردی پێمان باشه‌ پێناسه‌یه‌کی کورتی سونه‌ت بکه‌ین.

پێناسه‌ی سونه‌ت له‌ ڕووی زمانه‌وانیه‌وه‌: واته‌ ڕێگه‌ ژیان ده‌لاله‌ت ده‌کات له‌سه‌ر شتێك که‌ ڕاهاتبیت له‌سه‌ری وه‌کو ده‌ڵێن (سونه‌تی فڵانه‌ که‌س) وه‌ ده‌کرێت ئه‌م سونه‌ته‌ چاك بێت وه‌هه‌روه‌ها ده‌کرێت خراپ. وه‌ سونه‌ت ده‌کرێت به‌شتێك بوترێت که‌ ڕاهاتبیت له‌سه‌ری بۆ نمونه‌ (سو‌نه‌تی فڵانه‌که‌س ئه‌وه‌یه‌ هه‌موو شه‌و هه‌ڵ ده‌ستێت بۆ شه‌و نوێژ). وه‌ یان ( فڵانه‌ که‌س هه‌موو به‌یانیه‌ك قورئان ده‌خوێنێ) وه‌ هه‌روه‌ها خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمووێ (سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا) الاحزاب 62 وه‌ هه‌روه‌ها سونه‌تی گه‌ردوون بۆ نمونه‌ هه‌موو ڕۆژ خۆر له‌ خۆرهه‌ڵاته‌وه‌ هه‌ڵدێ و له‌ خۆرئاواوه‌ ئاوا ده‌بێت. (عبدالله‌ بن یوسف الجدیع لا 119)

وه‌ له‌ ئیستیلاحدا: ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌لایه‌ن پێغه‌مبه‌رمانه‌وه‌ ‏ ‏صلى الله عليه وسلم ده‌رچوو بێت جگه‌ له‌ قورئان جا ئیتر ئه‌وه‌ی که‌ لێی ده‌رچووه‌ چ به‌ گوفتار بێت وه‌یان به‌ کرده‌وه‌ بێت وه‌یان به‌ بێ ده‌نگ بوون بوو بێت لێی (التقریر). بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر ڕوون بێت سونه‌تی گوفتار ئه‌وه‌یه‌ پێغه‌مبه‌رمان ‏ ‏صلى الله عليه وسلم

فه‌رمانی به‌کرده‌وه‌یه‌ك دابێت.
(عبدالله‌ بن یوسف الجدیع لا119)
بۆ نمونه‌ فه‌رمووده‌ی نیه‌ت هێنان وه‌ك له‌م‌ فه‌رمووده‌دا به‌م شێوه‌ هاتووه‌:‏ ‏{إنما الأعمال ‏ ‏بالنيات ‏ ‏وإنما لكل امرئ ما نوى فمن كانت هجرته إلى دنيا

‏ ‏يصيبها ‏ ‏أو إلى امرأة ينكحها فهجرته إلى ما هاجر إليه} متفق علیه‌ وه‌هه‌روه‌ها فه‌رمووده‌ی نوێژ کردن (صلو کما رئیتومونی اصلی ) وه‌ هه‌روه‌ها فه‌رمووده‌ی بێده‌نگ بوون بۆ نمونه‌ کارێك کراوه‌ له‌لای پێغه‌مبه‌ردا صلی الله‌ علیه‌ وسلم کراوه‌ وه‌یان بۆیان گێڕاوه‌ته‌وه‌ وه‌ ئه‌ویش بێده‌نگ بووه‌ لێی، چونکه‌ شتێکی نه‌گونجاوه‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم بێده‌نگ بێت له‌سه‌ر کارێکی ناڕه‌وا. وه‌ ئێسته‌ زیاتر ئه‌م سێ به‌شه‌ ڕوون ده‌که‌ینه‌وه‌ له‌ ژێر ناوی جۆره‌کانی سونه‌تدا.

جۆره‌کانی سونه‌ت
سێ جۆر سونه‌تمان هه‌یه‌ وه‌ك له‌ سه‌ره‌وه‌ش ئاماژه‌یه‌کمان پێکرد وه‌ به‌م شێوه‌یه:‌
1-سونه‌تی ووته‌(قول).
2-سونه‌تی کرده‌وه‌(فعل).
3-سونه‌تی بیده‌نگ بوون (التقریر).
وه‌ هه‌ریه‌کێك له‌وانه‌ ورده‌کاری تێدایه‌ به‌کورتی ئاماژه‌یان پێ ده‌که‌ین.
یه‌که‌م:سونه‌تی ووته‌ واته‌ (قولیة) ئه‌م سونه‌ته‌ دوو جۆر هه‌ڵده‌گرێت:
أ) ووته‌ی ڕاسته‌وخۆ بۆ نمونه‌ فه‌رمووده‌ی پێغه‌مبه‌رمان درودی خوای لێ بێت(( انما الاعمال بالنیات)) متفق علیه‌ ئه‌مه‌ ووته‌یه‌که‌و له‌ ده‌می پێغه‌مبه‌رمان درودی خوای لێ بێت بیستراوه‌.

ب) ئه‌و شتانه‌ی که‌ مانای ووته‌ وه‌رده‌گرێت بۆ نمونه‌ وه‌کو ووته‌ی هاوه‌ڵانی پێغه‌مبه‌ر که‌ گێڕاویانه‌ته‌وه‌ وه‌کو ((امر رسول الله‌ صلی الله‌ علیه‌ وسلم بکذا )) واته‌ پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت فه‌رمانی پێکردین به‌ ... وه‌ هه‌روه‌ها (( نهی رسول الله‌ صلی الله‌ علیه‌ وسلم عن بکذا)) پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت فه‌رمانی نه‌کردنی لێ کردین به‌...وه‌ چۆنێتی زۆرێك له‌ کرداره‌کان وه‌ك زۆرێك له‌و فه‌رموودانه‌ی که‌ به‌ده‌ستمان گه‌شتوون ئه‌و فامه‌ی لێ ده‌کرێت، وه‌ هه‌روه‌ها وورده‌کاری فه‌رمووده‌کان ئه‌وه‌ له‌ زانیاری زاراوه‌کانی فه‌رمووده‌دا باس کراوه‌و بۆ ڕۆشتنه‌ بنج و بناوانی ده‌بێت له‌وێوه‌ لێیان تێ بگه‌ین هه‌رچه‌ند زۆرن ئه‌و زانایانه‌ی که‌ ڕۆشتوونه‌ته‌ ناو ئه‌و وورده‌کاریه‌وه‌و هیچێکی وایان بۆ ئێمه‌ نه‌هێشتووه‌ته‌وه‌و وه‌ کاره‌که‌یان کردۆته‌ کاکڵه‌یه‌ك گوێزو خستوویانه‌ته‌ به‌رده‌م خوێنه‌ران، وه‌ زۆرن ئه‌و زانایانه‌ وه‌ك: ابن الصلاح الشهرزوری، شێخ البانی، ابن باز وه‌ هه‌روه‌ها...

دووه‌م: سونه‌تی کرداری وه‌ ئه‌و سونه‌تانه‌ی که‌ ویستوویه‌تی ببێته‌ ته‌شریعێك بۆ ئومه‌تی ئیسلامی له‌ کاتی خۆیداو دوای خۆی ... وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ دروست نه‌بێت و بڵێ چۆن بزانین کام کرداری پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت ویستوویه‌تی ببێته‌ ته‌شریع و وه‌کام کردار نه‌یویستووه‌ هه‌رچه‌ند ئه‌ویش هه‌ر ئاشکرایه‌ بۆ نمونه‌ چۆنێتی نوێژ ڕۆژو حه‌ج وه‌ هه‌روه‌ها ئه‌م کردارانه‌ جێگه‌ی پرسیار نین و ئاشکرایه‌ ده‌لاله‌ت له‌ ته‌شریع ده‌که‌م به‌ڵام زانایان هه‌م ئه‌وه‌شیان جیا کردۆته‌وه‌ که‌ کام کردار ویستی پێی ته‌شریع بووه‌ وه‌یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ چونکه‌ سه‌روه‌رمان درودی خوای لێ بێت هه‌روه‌ك هه‌موو که‌سێکی تر مرۆڤه‌ له‌ چۆنێتی جموجوڵ و هه‌ڵسوکه‌وتی و کاری ڕۆژانه‌ بۆ نمونه‌: ده‌خه‌وێت هه‌ڵده‌ستێت ڕێ ده‌کات ده‌چێته‌ بازار وه‌ هه‌موو ئه‌و کردارانه‌ی که‌ هه‌ر که‌سێك پێویستی پێیان ده‌بێت، وه‌ هه‌روه‌ها حه‌زو ئاره‌زووی له‌ هه‌ندێك شت و وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ هه‌ندێك شتی تر، بۆ نمونه‌ پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت حه‌زی له‌ ئاوی ساردو سارده‌مه‌نی کردووه‌، وه‌ هه‌روه‌ها حه‌زی له‌ خواردنی (الضب) نه‌کردووه جا ئه‌مه‌ حه‌زێك بووه‌ ناکرێت وه‌ك ته‌شریع سه‌یر بکرێت وه‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌می خۆشیدا هاوه‌ڵی وا هه‌بووه‌ تا الضب وه‌ستابایه‌ خواردنی تری نه‌ده‌خوارد وه‌ پێغه‌مبه‌ریش درودی خوای لێ بێت ڕێگری لێ نه‌کردووه‌، لێره‌دا له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك جۆره‌ بۆچونێکی دروست ببێ و بڵێ ئه‌مه‌ پێچه‌وانه‌ی کرداره‌کانی پێغه‌مبه‌ره‌! درودی خوای لێ بێت، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئه‌مه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ ناژمێردرێت چونکه‌ ئه‌م کاره‌ی پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت ویستی پێی ته‌شریع نه‌بووه‌، وه‌ بێ ده‌نگی خۆشی له‌گه‌ڵ هاوه‌ڵه‌کانیدا ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌سه‌لمێنی، لێره‌دا جێگه‌ی خۆشیه‌تی بڵێین ئه‌ی ئه‌گه‌ر که‌سێك بۆ نمونه‌ ئاوی ساردی خوارد وه‌یان الضبی نه‌خوارد و بڵێی له‌به‌ر ئه‌وه‌ که‌ پێغه‌مبه‌ر وا بووه‌ درودی خوای لێ بێت ئه‌و کاته‌ چی یه‌، وه‌ڵامه‌که‌ی ده‌توانین بڵێین خێری ده‌گات بۆ ئه‌وه‌ی که‌ خۆشه‌ویستی بۆ پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت هه‌یه‌و له‌به‌ر ئه‌و ئه‌و کردارانه‌ ده‌کات نه‌ك له‌به‌ر خودی کرداره‌که‌ چونکه‌ ئه‌گه‌ر به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ بوایه‌ تاوانبار نه‌ده‌بوو هه‌روه‌ك ده‌بێت ئه‌وه‌ش بزانین که‌ زۆرجار ئێمه‌ سارده‌مه‌نی ده‌خۆین له‌وانه‌شه‌ خۆشمان حه‌زمان لێی بێت جا ئه‌وکاته‌ هه‌مان حه‌زمان له‌گه‌ڵ حه‌زی پێغه‌مبه‌ردا درودی خوای لێ بێت یه‌کده‌گرێته‌وه‌ جا که‌وابوو مه‌رج نی یه‌ خواردنی سارده‌مه‌نی خێرمان بگات له‌و ڕووه‌وه‌ هه‌روه‌ك گرنگیشه‌ ئه‌گه‌ر نه‌خۆشیه‌کی وامان بوو نابێت بخورێن وه‌هه‌تا گه‌ر سونه‌تیش بێت ئه‌مه‌یان باسێکی تره‌و ده‌چێته‌ بوارێکی تره‌وه‌.

سێهه‌م: سونه‌تی بێ ده‌نگ بوون (التقریریة) ئه‌م جۆره‌ش ئه‌و سونه‌ته‌یه‌ که‌ شتێك کرا بێت به‌ ئاماده‌بوونی پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت وه‌یان به‌ ئاماده‌بوون نه‌بوو بێت به‌ڵام دواتر پێیان ڕاگه‌یاندبێت وه‌ ئه‌ویش بێ ده‌نگ بوو بێت له‌سه‌ری و ئیعترازی نه‌گرتبێت.

ئه‌و سێ جۆره‌ی که‌ باسمان کرد سونه‌تی لێوه‌ دامه‌زراوه‌و له‌ پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ درودی خوای لێ بێت پێمان گه‌شتووه‌، به‌ڵام وورده‌کاری زیاتری لێوه‌ وه‌رده‌گیرێ له‌هه‌ریه‌ك له‌و سێ به‌شه‌، وه‌ چۆنێتی کرداره‌کانی وه‌یان ووته‌کانی وه‌ ڕۆشتنی به‌ چی بوارێکدا بۆ نمونه‌ جاری وا هه‌بووه‌ پرسیاریان لێ کردووه‌ له‌ بوارێکدا به‌هۆی جیاوازی بواره‌کان وه‌ڵامه‌کان ده‌کرێت به‌ کۆمه‌ڵه‌ به‌شێکه‌وه‌ که دوای وه‌فاتی خۆی درودی خوای لێ بێت زانایان لێکدانه‌وه‌یان هه‌بووه‌ بۆی و دابه‌شیان کردووه‌ به‌ به‌شه‌کاندا چونکه‌ ووڵات دوای خۆی زۆر گه‌وره‌تر بوو وه‌ هه‌روه‌ها ته‌شه‌نه‌شی کرد بۆ ووڵاتانی چوارده‌وری و تا گه‌شته‌ ئه‌و ئاساته‌ی ئاینی پیرۆزی ئیسلام زۆر زۆر به‌ربڵاو بوو. وه‌ ئه‌و وه‌ڵامانه‌ هه‌موو ئه‌م جۆرانه‌ی تێدایه‌ وه‌ك:
1-وه‌ڵامدانه‌وه‌ی سیاسی، ئه‌ڵبه‌ت نه‌ك ئه‌و سیاسیه‌ی که‌ عه‌لمانی ئه‌مڕۆ شێواندویه‌تی و به‌ درۆ ناوزه‌ندی ده‌که‌ن! وه‌ نمونه‌ی ئه‌و جۆره‌ وه‌ڵامانه‌ وه‌ك: دابه‌ش کردنی زه‌وی و زار، وه‌ سه‌ندنه‌وه‌ی تۆڵه‌، وه‌ سه‌رپه‌رشتیاری سه‌ربازی، وه‌ دابه‌شکردنی ئه‌و ماڵانه‌ی که‌ له‌ شه‌ڕه‌کاندا ده‌گیرا، وه‌ دابه‌شکردنی ئه‌و سامانه‌ی که‌ له‌ به‌یتول مالدا بووه‌، وه‌ ئه‌م جۆره‌ وه‌ڵامانه‌ وه‌یان باشتر بڵێن حوکمانه‌ ده‌کرێت نمونه‌ی زیندوو بێت بۆ سه‌رکرده‌و حاکمه‌کان سودی لێ وه‌ربگرێت.
2- وه‌ڵامدانه‌وه‌ی له‌ بواری قه‌زادا که‌ ده‌کرێت قازی سودیان لێ وه‌ربگرێت، وه‌ك: چه‌سپاندی قه‌رز، وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی مافه‌کان، وه‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی خێزان...تاد.
3- وه‌ڵامدانه‌وه‌ی له‌ بواری په‌رستنه‌کاندا وه‌ك نوێژو ڕۆژوو کرداری حه‌ج و وه‌ هه‌روه‌ها، وه‌ ئه‌م جۆره‌ ده‌کرێت مامۆستا ئاینیه‌کان سودی لێ وه‌ربگرن وه‌یان گونجاوه‌ هه‌موو که‌سێکی تریش سودیان لێ وه‌ربگرێت.
به‌و شێوه‌یه‌ ده‌کرێت فه‌رمووده‌کان بناسرێنه‌وه‌و سنوره‌کانیان بۆ دیاری بکرێت هه‌روه‌ك ده‌شکرێت هه‌ندێك فه‌رمووده‌ له‌ چه‌ند بوارێکدا سوودمه‌ند بن.
لێره‌دا گرنگیشه‌ چه‌ند خاڵێك هه‌یه‌ ئاماژه‌یان پێ بکرێت له‌و کرده‌وانه‌ی که‌ پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت وازی لێ هێناون، وه‌ ئه‌ویش چه‌ند بوارێك ده‌گرێته‌ خۆ له‌وانه‌:
1-هه‌ندێك له‌و شتانه‌ی که‌ وازی لێ هێناوه‌ به‌هۆی حه‌رامیه‌وه‌ بووه‌ که‌ ئه‌مه‌ ئاشکرایه‌.
2-هه‌ندێك له‌و شتانه‌ی که‌ وازی لێ هێناوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ له‌ شه‌رعدا باش نه‌بووه‌ نمونه‌ وه‌ك ته‌وقه‌ کردن له‌گه‌ڵ ئافره‌تدا.
3-وه‌ هه‌ندێك له‌و شتانه‌ی که‌ وازی لێ هێناوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ خۆی وه‌ك ته‌بع حه‌زی لێ نه‌کردووه‌ وه‌ك خواردنی الضب. له‌ کاتێکدا خالیدی کوڕی وه‌لید ڕه‌زای خوای لێ بێت به‌به‌رچاویه‌وه‌ خواردوویه‌تی و پێغه‌مبه‌ریش درودی خوای لێ بێت سه‌یری کردووه‌.

4-هه‌ندێك شت له‌وانه‌ی که‌ وازی لێ هێناوه‌ له‌به‌ر مافی به‌رانبه‌ر بووه‌ وه‌ك خواردنی سیرو پیازو ئه‌وشتانه‌ له‌به‌ر فریشته‌کان. وه‌ هه‌روه‌ها واز هێنانی ئێمه‌ش له‌م بواره‌دا له‌به‌ر که‌سانی تر بۆ نمونه‌ کاتی جومعه‌و جه‌ماعه‌ت.

5- هه‌ندێك شت له‌وانه‌ی که‌ وازی لێ هێناوه‌ له‌ ترسی ئه‌وه‌ بوو که‌وا نه‌وه‌ك فه‌رز ببێت له‌سه‌ر ئومه‌ت، چونکه‌ خه‌ڵك به‌و شێوه‌ ڕوانیویه‌ته‌ پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت هه‌موو شتێك که‌ ئه‌و بیکات ئه‌مانیش ده‌بێت بیکه‌ن هه‌ر بۆیه‌ ده‌بینین زۆرجار پێغه‌مبه‌ر حه‌زی له‌ زۆر له‌عیباده‌ته‌کان کردووه‌ که‌ زۆر بیانکات به‌ڵام له‌به‌ر خه‌ڵکی وازی لێ هێناوه‌.

6-هه‌ندێك شت له‌وانه‌ی وازی لێ هێناوه‌ له‌وانه‌ بووه‌ که‌ کێشه‌یه‌کی تێدا نی یه‌ بۆ به‌رانبه‌ر وه‌ك ئه‌و دوو جاریه‌ی که‌ ته‌پڵیان لێ ده‌دا.

7-هه‌ندێك شت له‌وانه‌ی که‌ وازی لێ هێناوه‌ له‌به‌ر کردنی کارێکی باشتر له‌وانه‌ هه‌روه‌ك له‌ سوره‌تی الشورادا ئایه‌تی 40دا هاتووه‌ {وجزوا سیئة سیئتة مثلها، فمن عفا وأصلح فاجزه‌ علی الله‌}.

8-هه‌ندێك له‌و شتانه‌ی که‌ وازی لێ هێناوه‌ که‌ خودی کاره‌که‌ داواکراو بووه‌ به‌ڵام له‌به‌ر به‌رگری کردن له‌ کارێکی خراپتر وازی لێ هێناوه‌، نمونه‌ی ئه‌مه‌و وه‌ك ئه‌وه‌ی که‌ به‌ عائیشه‌ی ووت گه‌ر له‌به‌ر ڕوودان و کاردانه‌وه‌ی خراپ نه‌بوایه‌ مه‌ککه‌م ده‌ڕوخاندو سه‌رله‌نوێ به‌جوانی دروستم ده‌کرده‌وه‌.

وه‌ لێره‌دا گرنگه‌ بۆ پاڵپشتی ئه‌و ووتانه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌یه‌ حوجه‌ت و به‌ڵگه‌ی سونه‌ت بسه‌لمێنین چونکه‌ گه‌ر به‌ڵگه‌ی به‌هێزی سونه‌تمان به‌سه‌ره‌وه‌ نه‌بێت بۆ ئه‌و هه‌موو وورده‌کاریه‌ بکه‌ین؟ به‌ڵام بێگومان هه‌روا کارێکی ئاسان نی یه‌و وه‌ مێژووی ئه‌و هه‌موو زانایانه‌ش که‌ ژیانیان له‌ پێناو دا سه‌رف کردووه‌و وه‌ بگره‌ کێشه‌یه‌کی زۆریشیان بۆ هاتووه‌ته‌ پێشه‌وه‌ جگه‌ له‌ هیلاك و ده‌ردی سه‌ری خۆیان بخه‌ ئه‌ولاوه‌ هه‌روا کارێکی ساکار نی یه‌، وه‌ گه‌ر چی ڕایه‌کی شازی زانایه‌کیش هه‌بێت به‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ ڕه‌ئێکی شازو نا سروشت ناسڕێته‌وه‌، وه‌گه‌ر چی ڕای شازیش هه‌ر بووه‌ له‌ زۆرێك له‌ شته‌کانی تریشدا، لێره‌دا ووته‌یه‌کی به‌ڕێز شێخ عبدالله‌ یوسف جدێعم ده‌که‌وێته‌ بیر که‌ له‌ کاتی وانه‌ ووتنه‌وه‌دا پێی ووتین:" ئه‌گه‌ر ئێمه‌ دوای ڕای شاز بکه‌ون هیچ شتێك نی یه‌ له‌شه‌رعدا ڕایه‌کی شاز نه‌هاتبێت له‌باره‌یه‌وه‌ جا گه‌ر ئێمه‌ ته‌نها ئه‌و ڕایانه‌ وه‌رگرین دواتر شتێك نامێنێته‌وه‌ پێی بوترێت دین ده‌بینین ده‌ستمان له‌دوای هه‌مووی ده‌رچووه‌!".

جا بۆیه‌ هه‌موو هاوزمانانم به‌بیر دێنمه‌و ده‌بێت زۆر ووریا بین له‌و کردارانه‌مان نه‌وه‌ك به‌گوێ گرتن ته‌نها له‌ ووتارێك وه‌یان خوێندنه‌وه‌ی نامیلکه‌یه‌ك زۆر کاری گرنگ هه‌یه‌ بیان ده‌ین به‌ بادا، له‌ کاتێکدا له‌وانه‌یه‌ ئێمه‌ له‌ ئه‌سڵی کاره‌که‌ نه‌گه‌شتبین جا ئه‌گه‌ر دوو دڵیه‌کمان بۆ دروست بوو ڕێگا بۆ ڕه‌واندنه‌وه‌ی زۆره‌ نه‌وه‌ك هه‌ر زوو حوکمی پێش وه‌خت بده‌ین، کێ ده‌زانێ چه‌نده‌ها که‌س به‌و حوکمه‌ کوێرانه‌ چه‌نده‌ها که‌سی گومڕا نه‌کردبێت... وه‌ هه‌تا له‌وانه‌یه‌ ئه‌م حوکمه‌ پێش وه‌خته‌ش زاناشی گرتبێته‌وه‌، هه‌روه‌ك چۆن مامۆستا ناسری سوبحانی ده‌ڵێ: کاتێك باسی ناسیخ و مه‌نسوخ کرا له‌ قورئانداهه‌ر وا زانا بوو ده‌ینوسی له‌سه‌رناسیخ و مه‌نسوخ وه‌ دواتر که‌سێکی تر له‌و زیاتر وه‌ك وا بێت ئه‌گه‌ر که‌سێك زیاتر له‌ قورئان نه‌سخ بکاته‌وه‌ ئه‌وه‌ زیره‌ك تر بێت. بۆچی ئێمه‌ ئیجماعمان هه‌یه‌و وه‌ ئیجماعیش سێهه‌م بنه‌مای سه‌رچاوه‌ی شه‌ریعه‌ته‌ بۆ بۆ کارێکی وا سودیان لێ وه‌رنه‌گرین و هه‌ر زوو به‌ بۆچونی زانایه‌ك ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ زانایانه‌مان له‌بیر بچێته‌وه‌، زۆر هه‌ڵده‌گرێ و جێگای زۆر مشتمومڕه‌ به‌ڵام لێره‌دا وازی لێ ده‌هێنم و ده‌ڕۆمه‌ سه‌ر حوجه‌تی سونه‌ت که‌ به‌ئاشکرا له‌ قورئاندا ئاماژه‌ی پێ کراوه‌و چه‌ند جۆرێكن وه‌ك:

1-هاوشێوه‌ بوون و یه‌کسانی سونه‌ت له‌گه‌ڵ قورئاندا هه‌روه‌ك قورئان شایه‌تحاڵی ئه‌م ڕاستیه‌یه‌و ده‌فه‌رموێ له‌ ئایه‌تی 3و 4ی سوره‌تی النجمدا { وما ینطق عن الهوی* ان هو الا وحی یوحی} بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ر که‌سێکی ئاسایی نی یه‌و له‌خۆیه‌وه‌ قسه‌ ناکات په‌یوه‌ندی نیگا هه‌یه‌ له‌ نێوان ئه‌و خوادا، وه‌ هه‌روه‌ك له‌ فه‌رمووده‌ی میقدادی کوڕی مه‌عدیدا هاتووه‌ ڕه‌زای خوای لێ بێت ده‌فه‌رموێ{ الا انی أوتیت الکتاب ومثله‌ معه‌} وه‌ ئاشکراشه‌ ئه‌وه‌ چی یه‌ که‌ له‌گه‌ڵ قورئاندا داویه‌تی فه‌رمووده‌کانه‌.

2-هه‌روه‌ها یه‌کسانی گوێ ڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ له‌گه‌ڵ گوێڕایه‌ڵی پێغه‌مبه‌ردا درودی خوای لێ بێت، وه‌ك ده‌فه‌رموێ له‌ ئایه‌تی 80ی سوره‌تی النساء دا { من یطع الرسول فقد أطاع الله‌ } گوێ ڕایه‌ڵی پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت له‌گه‌ڵ گوێ ڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌دایه‌ وه‌ هه‌ر له‌هه‌مان سوره‌ت و ئایه‌تی 59دا ده‌فه‌رموێ { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنكُمْ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّهِ وَالرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا }

ئه‌ی ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕتان هێناوه‌، فه‌رمانبه‌رداری خواو پێغه‌مبه‌رو فه‌رمانڕه‌واکان بکه‌ن که‌ له‌ خودی خۆتانن، خۆ ئه‌گه‌ر له‌ شتێکدا بوو به‌ کێشه‌تان، ئه‌و کێشه‌یه‌ بگێڕنه‌وه‌ بۆلای خواو پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی صلی الله‌ علیه‌ وسلم، (که‌ پیاده‌ کردنی قورئان و سونه‌ت ده‌گه‌یه‌نێت)، ئه‌گه‌ر ئێوه‌ باوه‌ڕتان به‌ خواو ڕۆژی قیامه‌ت هه‌یه‌، (ره‌فتار کردنتان) به‌و شێوه‌یه‌ چاکترو ڕونترو ڕه‌وانتره‌.

ئه‌و ئایه‌تانه‌ به‌ڵگه‌ی ڕوونن له‌سه‌ر حوجه‌تی سونه‌ت وه‌ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ جۆره‌ دوو دڵیه‌کیان هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی وه‌ڵامیان چی یه‌ بۆ ئه‌و ئایه‌تانه‌و وه‌ زۆرێکی تریش که‌ به‌ ئاشکرا ئاماژه‌ کردنه‌ به‌ وه‌رگرتنی سونه‌ت، وه‌ ئایا وه‌رنه‌گرتنی سونه‌ت ڕه‌د دانه‌وه‌ قورئانیش نی یه‌؟ خۆ قورئان یه‌که‌م سه‌رچاوه‌و گرنگترین سه‌رچاوه‌ی شه‌ریعه‌ته‌ وه‌ که‌ له‌ قورئاندا ئاماژه‌ی ڕاسته‌وخۆو ڕوونی تێدا بێت بۆ فه‌رمووده‌کان چۆن ته‌وقیفی ئه‌م کرداره‌یان ده‌که‌ن.

3-ئاماژه‌کردنی قورئان بۆ هه‌ندێك کردارو ڕوونکردنه‌وه‌ی کرداره‌که‌ له‌ سونه‌تدا، هیچ که‌سێك نی یه‌ که‌ خۆی به‌ مسوڵمان بزانێ و باوه‌ڕی ته‌واوی به‌ نوێژ نه‌بێت، وه‌ یان به‌ زۆرێکی تری عیباده‌ته‌کان و ئه‌حکامه‌کان، له‌ کاتێکدا له‌ قورئاندا ته‌نها ئاماژه‌ی پێ کراوه‌و وه‌ سونه‌ت ڕوونی کردۆته‌وه‌و چۆنیه‌تیه‌که‌ی لێکداوه‌ته‌وه‌، بۆ نمونه‌ نوێژ گه‌ر له‌ سوره‌تی الفاتحة که‌ یه‌که‌م سوره‌تی قورئانی پیرۆزه‌ بکه‌ینه‌وه‌و تا سوره‌تی الناس که‌ کۆتا سوره‌تی قورئانه‌ نابینین بڵێ نوێژه‌کان چه‌ند ڕکاته‌و چۆن بیانکه‌ین به‌ڵام چه‌نده‌ها جار ده‌بینین که‌ ده‌فه‌رموێ نوێژ بکه‌ن و وه‌ هه‌تا هه‌ڕه‌شه‌ی توندیش به‌رانبه‌ر نوێژ نه‌که‌رانیشی تێدایه‌، وه‌گه‌ر ئێمه‌ سونه‌ت واز لێ بهێنین ته‌وقیف و ڕێگا چاره‌مان چی بێت بۆ هه‌موو ئه‌و شتانه‌، به‌بڕوای من ئه‌و کاته‌ له‌بیری سونه‌تدا ده‌بێت هه‌رکه‌سه‌و بۆخۆی سونه‌تێك دابمه‌زرێنێت، جا توخوا چی کرا! ووته‌ به‌ پێزو پیرۆزه‌کانی پێغه‌مبه‌ر واز لێهێنراو له‌ جێگه‌یدا ووته‌ی که‌سانی تر هێنرا!.

4-فه‌رمان کردنی خوای گه‌وره‌ به‌ وه‌رگرتنی سونه‌ت وه‌ك زۆر به‌ ڕاشکاوی له‌ قورئاندا هاتووه‌: { وما اتکم الرسول فخذوه‌ وما نهکم عنه‌ فانتهوا} سوره‌تی الحشر ئایه‌تی 7 وه‌ هه‌روه‌ها { فلا وربك لا یؤمنون حتی یحکموك فیما شجر بینهم ثم لا یجدوا فی أنفسکم حرجا مما قضیت ویسلموا تسلیما } سوره‌تی النساء ئایه‌تی 65 وه‌ هه‌روه‌ها { وما کان لمؤمن ولا مؤمنة اذا قضی الله‌ ورسوله‌ أمرا أن یکون لهم الخیرة من امرهم } سوره‌تی الاحزاب ئایه‌تی 36 هه‌موو ئه‌و ئایه‌تانه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر تۆزێك عه‌ره‌بیش بزانین پێویستمان به‌ به‌ ڕوونکردنه‌وه‌ی ماناکانی نابێت.

5-ئه‌و قورئانه‌ی که‌ به‌ده‌ستمان گه‌شتووه‌ له‌لایه‌ن هه‌ر ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌وه‌یه‌ که‌ سونه‌ته‌که‌شیمان به‌ ده‌ست گه‌شتووه‌. بۆیه‌ لێره‌دا پێمان وانی یه‌ دوو دڵیه‌کمان هه‌بێت به‌رانبه‌ری له‌به‌ر ڕوونی به‌ڵگه‌کان به‌ڵام بێگومان ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ هێزی سونه‌ت ناگاته‌ قورئان وه‌ قورئان کۆمه‌ڵه‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌کی خۆی هه‌یه‌و وه‌ هه‌روه‌ها سونه‌تیش تایبه‌تمه‌نی خۆی، وه‌ سونه‌ت زیاتر به‌دوادا چوونی ده‌وێت بۆ گه‌شتن به‌و سونه‌تانه‌ی که‌ ڕاست و دروستن به‌ڵام قورئان ئاشکرایه‌، لێره‌دا نامانه‌وێت هه‌موو جیاوازیه‌کان بخه‌ینه‌ ڕوو له‌باره‌ی قورئان و سونه‌ته‌وه‌ به‌ڵام هه‌روه‌ك چۆن له‌قورئاندا زۆر جار که‌ باسی نوێژ ده‌کات هه‌ر دوا به‌دوای باسی زه‌کاتیش ده‌کات. بۆ ئێمه‌ سونه‌ت له‌گه‌ڵ قورئاندا وایه‌ دوو شتن ته‌واوکه‌ری یه‌کترین وه‌ هه‌ردووکیان له‌لایه‌نی خواوه‌ له‌ ده‌می پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت به‌ده‌ستمان گه‌شتووه‌.

ئه‌و حوکمانه‌ی له‌ له‌ سونه‌تدا هاتووه‌
ئه‌و حوکمانه‌ی که‌ له‌ سونه‌تدا هاتووه‌و وه‌ زیاده‌ ده‌کرێت بۆ سه‌ر قورئان وه‌یان ڕوونتر بڵێین ڕوونکردنه‌وه‌یه‌که‌ بۆ سه‌ر قورئان، سێ جۆرن که‌ به‌م شێوه‌یه‌:
1-ئه‌و حوکمانه‌ی که‌ حوکمه قورئانیه‌کان دڵنیا ده‌کاته‌وه‌، واته‌ له‌ قورئاندا هه‌مان شت هاتووه‌ وه‌ له‌ سونه‌تیشدا هه‌ر هاتووه‌و هاوتان له‌ باسکردنی حوکمه‌که‌. بۆ نمونه‌ باسکردنی حه‌رامێتی ئازاردانی دایك و باوك وه‌یان به‌دڕه‌وشتی و مه‌شروباتی سه‌رخۆشکه‌ر، ئه‌وانه‌ هه‌روه‌ك چۆن له‌ قورئاندا باسی خراپی و حه‌رامیان کراوه‌ له‌ سونه‌تیشدا هاتووه‌و حه‌رامی ئه‌و کارانه‌ ڕوون ده‌کاته‌وه‌.

2-ئه‌و حوکمانه‌ی که‌ حوکمه‌کانی قورئان ڕوون ده‌کاته‌وه‌و وورده‌کاریه‌کانی باس ده‌کات، بۆ نمونه‌ وه‌ك ڕوونکردنه‌وه‌ی نوێژ، زه‌کات، ڕۆژوو، حه‌ج. وه‌هه‌روه‌ها چه‌نده‌ها شتی تر.

3-ئه‌ حوکمانه‌ی که‌ له‌ قورئاندا سه‌رباسی کراوه‌ته‌وه‌ وه‌ دواتر لێی بێده‌نگ بووه‌، وه‌ سونه‌ت هاتووه‌ باسی کردوون، وه‌ك حه‌رامی ئه‌و شتانه‌ی که‌ چنگیان هه‌یه‌، وه‌ هه‌ندێك له‌ گیاندارانی تر. وه‌ هه‌روه‌ها کۆکردنه‌وه‌ی دوو ئافره‌ت له‌ ژێر ماری یه‌ك پیاودا که‌ ئه‌و دوو ئافره‌ته‌ یه‌کێکیان پوری ئه‌وی تر بێت.

وه‌ ئه‌و ئه‌حکامانه‌ی که‌ له‌سونه‌تدا هاتووه‌ ده‌کرێن به‌ دوو به‌شه‌وه‌

‌ده‌قه‌کانی سونه‌ت وه‌ك ده‌قی قورئان وان له‌ ڕووی ده‌لاله‌ت کردنه‌وه‌ وه‌ ده‌کرێن به‌ دوو به‌شه‌وه‌:

به‌شی یه‌که‌م: بڕاوه‌ته‌وه‌ گومان هه‌ڵناگرێت، وه‌ك له‌م فه‌رمووده‌دا هاتووه‌ { في الرکاز الخمس } لێردا مه‌به‌ست الخمسه‌ که‌ نه‌ زیاتر وه‌ نه‌ که‌متر هه‌ڵناگرێت و جێگای مشتومڕ نی یه‌ که‌سیك ناتوانێت بڵێن الخمس که‌ پێنج یه‌ك ده‌کات بیکات به‌ چوار یه‌ك وه‌ یان شه‌ش یه‌ك چونکه‌ ڕوون و ئاشکرایه‌و بڕاوه‌ته‌وه‌و گومان هه‌ڵناگرێت.

به‌شی دووهه‌م: نه‌بڕاوه‌و گومانهه‌ڵگر، هه‌ندێك له‌ فه‌رمووده‌کانی پێغه‌مبه‌ر درودی خوای لێ بێت نه‌بڕاوه‌ته‌وه‌ نه‌ك به‌و واتایه‌ی که‌ وازی لێهێنرا بێت به‌ڵکو به‌و واتایه‌ی که‌ گومانهه‌ڵگره‌، وه‌ گومانهه‌ڵگریش مه‌به‌ستمان له‌ ڕاستی و ناڕاستی نی یه‌ چونکه‌ ئه‌وه‌ مه‌سه‌له‌یه‌کی تره‌ به‌ڵکو مه‌به‌ستمان لێکدانه‌وه‌و لێ تێگه‌شتنی فه‌رمووده‌که‌یه‌ که‌ جێگه‌ی مشتومڕه‌ وه‌ك ئه‌و فه‌رمووده‌ی که‌ ده‌فه‌رموێت { لا صلاة لمن لم یقرأ بفاتحة الکتاب ) بۆیه‌ ده‌بینین زانایان ڕایان جیاوازه‌ له‌وه‌ی که‌ ئایه‌ ئه‌و که‌سه‌ی که‌ فاتیحه‌ی به‌ ته‌واوی نه‌خوێند وه‌یان هه‌ندێكی بۆ ئه‌وه‌ی نوێژه‌که‌ی به‌ نوێژ بۆ حساب نه‌کرێت، چونکه‌ هه‌ردوو به‌شه‌که‌ هه‌ڵده‌گرێت چ ته‌واوی فاتیحه‌ هه‌مووی بێت وه‌یان هه‌ندێکی بێت هه‌روه‌ك ده‌شکرێت هه‌ڵه‌ش بژمێردێت چونکه‌ ئه‌وکاته‌ فاتیحه‌که‌ به‌ نوقستانی ده‌رده‌چێت.

خۆ گه‌ر سه‌یری قورئانیش بکه‌ین ده‌بینین له‌ سه‌دا هه‌شتای قورئان موحکه‌مه‌ واته‌ هه‌ر که‌س عه‌ره‌بیه‌کی باش بزانێت لێی تێ ده‌گات و ڕوونه‌، وه‌ له‌ سه‌دا بیستی موته‌شابهه‌ واته‌ گومانهه‌ڵگره‌ نه‌ك بۆ ڕه‌دکردنه‌وه‌ی به‌ڵکو بۆ لێکدانه‌وه‌ی ماناکانی، وه‌ ئه‌وه‌ش زانایان هاتوون و ئیجتیهادیان کردووه‌و ڕاڤه‌یان کردووه‌. (عبدالله‌ بن یوسف الجدیع لا120-148)

لێره‌دا پێویسته‌ هه‌موو ئه‌وکه‌سانه‌ی که‌ به‌ گومانه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ سونه‌ت هه‌ڵوێسته‌یه‌ك بکه‌ن و بیرێك بکه‌نه‌وه‌ له‌ ڕابردویان و ئه‌م پرسیارانه‌ له‌ خۆیان بکه‌ن. ئایا له‌ چ ڕوویه‌که‌وه‌ ڕه‌دی سونه‌ت ده‌که‌نه‌وه‌؟ هۆکاره‌کان چین؟ له‌ شاره‌زایی و دوای وورد بوونه‌وه‌یه‌تی لێی؟ ئایا ڕای زۆرینه‌ی زاناکانیان بینیوه‌ له‌ سه‌ری؟ وه‌ ئایا خۆتان به‌ یه‌کێك له‌و زانایانه‌ ده‌ژمێردێن؟ چه‌ند په‌رتوکی ئوسوڵی فیقهتان به‌راورد کردووه‌؟ وه‌ ته‌فسیرتان بۆ ئه‌و ئایه‌تانه‌ چی یه‌؟ چۆن نوێژ ده‌که‌ن گه‌ر سونه‌ت ڕه‌د ده‌که‌نه‌وه‌؟ وه‌ چۆن زه‌کان ده‌ده‌ن؟ وه چۆن حه‌ج ده‌که‌ن؟ وه‌ڵامه‌که‌ی لای به‌ڕێزیانه‌و وه‌ حوکمه‌که‌ش هه‌ر خۆتان بیده‌ن.‌


1- تیسیر علم اصول الفقه‌ تألیف عبدالله‌ بن یوسف الجدیع 1425ه -2004م (مؤسسة الریان: لیدز بریتانیا)

2-- ته‌فسیری ئاسان بۆ تێگه‌یشتنی قورئان نووسینی بورهان محمد امین 2002


زۆرترین بینراو