هۆكاری دروست بوونی منداڵی دووانە بۆ چی دەگەرێتەوە؟

هەواڵی / 15/3/2019 4141 جار بینراوە

هۆكاری دروست بوونی منداڵی دووانە بۆ چی دەگەرێتەوە؟
دكتۆرە خاوەر ئەحمەد



شه‌ن پرێس :
تێبینی : ئه‌م دیمانه‌یه‌ له‌ ئه‌رشیفی ڕۆژنامه‌وانی شه‌ن پرێس دا بووه‌ و مێژووه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ بۆ زیاتر له‌ سێ ساڵ له‌مه‌وپێش وه‌ به‌هۆی گرنگی بابه‌ته‌كه‌ و سودگه‌یاندنی به‌ خیزانی كورد پێمان باشبوو بڵاوی بكه‌ینه‌وه‌ ، له‌ كاتیكدا كه‌ دكتۆره‌ خاوه‌ر ئه‌حمه‌د له‌ ئێستادا كۆچی داوایی كردووه‌ و له‌ ژیاندا نه‌ماوه‌ .


زۆرن ئەوانەی بەردەوام خزمەت بە مرۆڤەكان دەكەن، هەر یەكەیان بە جۆرێك بە شێوەیەك، ڕەنگە هەندێكیان پیشەكەیان وابێت، بەڵام جگە لەوەی ئەوان لە ڕێگەی پیشەكەیان هەندێك داهاتیان دەبێت لەهەمان كاتیشدا خزمەتێكی زۆر گەورە بەرامبەر بە مرۆڤەكان ئەنجام دەدەن، كە ڕەنگە هەندێكجار ئەو كارەی ئەوان بە پارە قیاسی بۆ نەكرێ‌ خزمەتەكەیان ئەوەندە گەورەبێت، بۆیە بۆ ئەمجارەش بە پێویستمان زانی دیدارێكی تایبەت لەگەڵ یەكێك لەو دكتۆرە ئازیزە بكەین كە بەردەوام خزمەتی دایكان دەكات لەهەموو ڕوویەكەوەو بەردەوامیش لە رێگەی ئامۆژگارییەكانی خۆیەوە ئامۆژگاری بە دایكان و ئافرەتان دەدات، بۆیە بە باشمان زانی لەم دیدارەماندا ئەم چەند پرسیارە ئاراستەی دكتۆرە خاوەر بكەین:


* ئەو نەخۆشیانە چین كە دووچاری ئافرەتان دەبنەوە؟

- ئەو نەخۆشیانەی كە دووچاری ئافرەتان دەبێتەوە دوو جۆرن، هەندێك لەو نەخۆشیانەن كە لە كاتی سكپڕی دووچاری ئافرەتان دەبێتەوەو هەندێكی دیكەش ئەو نەخۆشیانەن كە هەموو ئافرەتێك دووچاری دەبێتەوە، واتە ئەو نەخۆشیانەن كە هەردوو ڕەگەز لەنێرو مێ‌ تووشی دەبنەوە، وەكو هەموو كەسێك، بەڵام ئەو كچ و كوڕانەی ژیانی هاوسەرێتی پێكدەهێنن و دەیانەوێ‌ منداڵیان ببێت ئەوانیش وەكو هەر كەپڵەك، واتە وەكو هەر ژن و پیاوێك كە ژیانی هاوسەرێتی پێكدێنن لە سەرەتادا ڕەنگە تووشی هیچ گرفتێك نەبنەوە، بەڵام لە 90% یان لە سێ‌ مانگی یەكەمیان تووشی ئیلتیهاباتی (مەسانە) دەبن، دەتوانم بڵێم ئەوەش بە حاڵەتێكی ئاسایی دادەنرێت تا ڕادەیەك، ئەوەش تووشی ئەو كچانە دەبێت كە دوای ئەوەی دەچنە ناو پرۆسەی هاوسەرگیرییەوە لە 90% یان تووشی دەبن، ئەوەش ڕەنگە ئەو ئیلتیهابە لە هاوسەرەكەی وەربگرێ‌ یان ڕەنگە بە هۆی ئەوەوە بێت كە ئەو سەرەتایەتی و فێری ئەوە نەبووە كە بایەخ بە خۆی بدات و پاك و خاوێنی بپارێزێ‌، ئەگەریش هاتوو ئافرەتەكە دووگیان بوو، ڕەنگە دووگیانیەكەی زۆر بە ئاسایی بڕوات و تووشی هیچ گیرو گرفتێك نەبێت، لە سەرەتای سكپڕی ئێمە دابەشی دەكەین بۆ سێ‌ بەش، سێ‌ مانگی یەكەم شەش مانگی و نۆ مانگی، واتە سێ‌ مانگی یەكەم سێ‌ مانگ، ناوەڕاست، سێ‌ مانگی كۆتایی، هەر یەك لەو سێ‌ مانگانە نەخۆشی تووشی هەندێ‌ گیرو گرفتی دەبێتەوە بۆ نموونە لە سێ‌ مانگی یەكەم ئەو حاڵەتانەی كە زیاتر تووشی دەبێت ڕەنگە تووشی لەبارچوون بێت، یان ڕەنگە ئافرەتەكە ڕەنگە لەسەرەتای سكپڕییەكەی تووشی نەزیف بوون بێت، ئەو نەزیف بوونە ئێمە چەند هۆكارێكی تایبەتیمان هەیە كە ڕەنگە منداڵەكە لە بارێكی ئاسایی دابێت یان ڕەنگە ئیلتیهاباتێكی زۆری هەبێت كە وایكردووە لەسەرەتادا تووشی ئەو نەزیف بوونە بێت، لە مانگی كۆتایی، سێ‌ مانگی یەكەم، واتە لە تەواوبوونی دوو مانگ و نیویدا هەموو ئافرەتێكی سكپڕ دەست بە تێكچوون و ڕشانەوە دەكات، ئەو حاڵەتەش تاوەكو ناوەڕاستی سێ‌ مانگ و نیو بەردەوام دەبێت، لە كۆتایی مانگی چوارەم، واتە كە ئافرەتەكە داخیلی مانگی پێنجەم دەبێت هەندێك جاری وا هەیە ئافرەتەكە تووشی بەرزبوونەوەی پاڵە پەستۆی خوێن دەبێت، دەتوانم بڵێم سوكەریە لە سەرەتادا زۆربەی زۆری ئافرەتەكان تووشی بن، بەڵام توشبوونی بەرزبوونەوەی پاڵە پەستۆی خوێن لە كۆتایی مانگی چوار دەست پێدەكات و ئافرەتەكە تووشی دەبێت، ئەوە جگە لە هەوكردنی گورچیلەكان یان مەسانە یان هەر جۆرە نەخۆشیەكی دیكە هەبێت كەبڵاو دەبێتەوە، بۆ نموونە كۆخەو پەسیو كە ئێستا هەیە هەموو ئافرەتێكی دووگیان مەزەندە دەكرێ‌ تووشی بێت، لەبەرئەوەی ئافرەت لەكاتی دووگیانیدا مەناعە واتە (بەرگر)ی كەم دەبێتەوە، بۆ نموونە ئەگەر ئافرەتێكی ئاسایی یەكجار تووشی كۆخەو پەسیو بێت، ئافرەتی دووگیان دوو جار تووشی دەبێت ئەویش لەبەر كەمبوونەوەی بەرگری لەشی، لە كۆتاییەكانی سكپڕی كە دەگاتە منداڵا بوون ئافرەتی سكپڕ هەیە تووشی لە دایكبوونی دیكە دەبێت، ئەوانە هەموویان بە نەخۆشی دادەنرێت كە لەكاتی دووگیانیدا روو بەڕووی ئافرەتی سكپڕ دەبنەوە.

* دەكرێ‌ بزانین هۆكار چییە هەندێكجار ئافرەتی دووگیان بەر لەتەواوكردنی ماوەكەی منداڵەكەی دەبێت؟

- دەتوانرێ‌ هۆكارەكەی بكرێتە دوو هۆكار، بۆ نموونە ئافرەت هەیە لە سەرەتایی سكپڕی ڕەنگە ڕەحمی شل بێت، واتە ڕەحمی تەحەمولی ئەوە ناكات كە زەختێكی زۆر لەسەر ڕەحمی هەبێت، دەتوانرێ‌ ئەو حاڵەتەش لە ماوەی شەش مانگی ئامێری سۆنەر دیاری بكرێ‌، جاری واش هەیە بە هۆی كەمبوونی هۆرمۆن، ئەو هۆرمۆنەی كە بەرگری لە سكپڕییەكەی دەكات تاوەكو كۆتایی پارێزگاری لێدەكات، چونكە هەندێ‌ هۆرمۆنمان هەیە كەبەرگری لە ئافرەتەكە دەكات بۆ ئەوەی درێژە بە ماوەی سكپڕییەكەی بدات، هەندێك جاریش هەیە ئافرەتەكە ئیلتیهاباتێكی زۆری هەیە بۆ نموونە ئیلتیهاباتی مەسانە یان ئیلتیهاباتی ریخۆڵەكانی كە تووشی ڕشانەوەیەكی زۆر زۆر دەبێت ئەوەش وای لێدەكات كە كاریگەری بكاتە سەر ڕەحمی و منداڵەكەی زووتر ببێت، یانیش ئیلتیهاب كردن ئیلتیهابی رەحمی یان بۆری میزی یان ملی منداڵدانی تووشی ئیلتیهاباتێكی زۆر دەبێت، ئافرەتەكەش لەو حاڵەتە خۆی ئیهمال دەكات، ئەوەش وای لێدەكات كە ئافرەتەكە زووتر منداڵی بێت.

* ئەو ئافرەتانەی تووشی هەندێ‌ حاڵەتی لەبارچوون دەبن ڕەحمیان دەبەسترێ‌ دەكرێ‌ بزانین چۆن چۆنییە؟

- بۆ نموونە زۆربەی ئەو ئافرەتانەی كە سكپڕی دەكەن، بۆ نموونە جاری وا هەیە ئێمە لە نۆبەرەی ئەوە ناكرێ‌ ئەگەر هاتوو ئافرەتەكە سێ‌ جار لەسەر یەك سێ‌ مانگ و نیوی، ئێمە دوای ئەوەی بە وردی لێی دەپرسین كە چۆنیەتی لە بار چوونەكانی چۆن چۆنی بووە كە جاری یەكەم چەند مانگ بووەو جاری دووەم چەند بووەو لە جاری سێیەمیش چەند بووە، ئێمە زیاتر ئەو لەبارچوونانەی كە لە پاشی سێ‌ مانگی و نیوی كە ڕوو دەدەن بیر لەوە دەكەینەوە كە ڕەحمی تەحەمولی ناكات بۆیە سۆنەری بۆ دەكەین ئەو كات بە سۆنەر ئەڵقەی ڕەحمەكە دیاری دەكەین درێژایی و بەرینی ڕەحمەكەی دیاری دەكەین بەوەش دەزانین كە پێویستی بە بەست دەبێت یان نا.

* لەڕووی تەندروستییەوە چ تەمەنێك شیاوە بۆ كوڕان و كچان بۆ پرۆسەی هاوسەرگیری؟

- لە دوای تەمەنی 18 ساڵی بۆ كچان تەمەنێكی شیاوە، چونكە لەوكاتە هێلكەدان بە تەواوەتی هۆرمۆناتەكانی خۆی دروست بووەو دەتوانی سەرەیتەڕە بكاتەسەر ئەوەی كە ئامادەبوونی هەبێت بۆ پرۆسەی منداڵا بوون.

* زۆرجار دەبینین ئەوانەی سەرەتا دەچنە پرۆسەی هاوسەرگیرییەوە رێگری لە منداڵ بوون دەكەن؟

- ئێستا ئەو حاڵەتە یەكجار زۆر بووە، چونكە زۆربە زۆری ئەو خانمانەی كە پرۆسەی هاوسەرگیری جێ‌ بەجێ‌ دەكەن تەمەنیان زۆر بچووكە لە تەمەنی 15 ساڵیدان یان كەمتریش، زیاتر ئەوانەی كە دێن قوتابی ئامادەیین قوتابی پۆلی چوار و پێنج و شەشن، بۆئەوەی بتوانن هەم خوێندنەكە و ژیانی هاوسەرگیرییان درێژە پێ‌ بدەن، بەڵام زۆربەی زۆری ئەو خانمانەی كە سەردانیمان دەكەن، زیاتر ئامۆژگارییان دەكەین كە واز لەوە بێنن كەرێگری لە سكپڕی بگرن، چونكە ئەگەر گەیشتە تەمەنی 20 ساڵی هات داوای منداڵ بوونی كرد ناڕەحەتیەكی زۆر دەبینێ‌ ئێمە نازانین ئەوە بە هۆی بە كارهێنانی ئەو هەموو هۆرمۆناتەی كە بەكاری هێناوە وەكو حەبی (مەنج) یان دەرزی لێدایە یان رێگری خاریجی وەكو كۆندۆم و ...........هتد، زیاتر ئێمە هانیان دەدەین كە هیچ جۆرە وەسیلەیەكی هۆرمۆنات بەكارنەهێنێت بۆ رێگری لە منداڵ بوون چ حەبە یان دەرزییە یان تەحامیلە، بەڵام مەنعی سروشتی یان بەكارهێنانی كۆندۆم ئەوا ئاسایترە لەوەی كە عیلاجی دیكە بەكار بهێنی، چونكە ئەو عیلاجانەی كە هۆرمۆناتیان تێدایەو بەكاری دەهێنیت كاریگەری دەكاتە سەر ئەو هۆرمۆناتەی كە ڕۆڵیان هەیە لەسەر منداڵا بوون.

* ئێوە وەكو پزیشكی ئافرەتان زۆربەی ئەو ئافرەتانەی دووگیانن كە سەردانیتان دەكەن حەبی (كۆلیكت ئەكتیڤ)ییان پێ‌ دەدەن دەكرێ‌ زانیاری زیاتر بزانین؟

- هەر ئافرەتێكی لەسەرەتا كە دەیەوێت پلان دابنێ‌ بۆ ئەوەی سكپڕی بكات، لە سێ‌ مانگی یەكەم ئەو كاتەیە كە ئافرەتەكە ئامادەیە بۆ سكپڕی دەگاتە شەش مانگ بە سێ‌ مانگی یەكەمی سكپڕییەكەیەوە، بۆیە لەم حاڵەتەدا ئافرەتەكە پێویستیەكی زۆری هەیە بە حەبی كۆڵیكت ئەكتیڤ هەیە ئەو حەبە یارمەتی دروست بوونی خانەكانی لەش كۆرپەڵە دەدات لەناو سكی دایكی وا دەكات ئافرەت تووشی هیچ گرفتێك نەبێت كە لەسەرەتادا تووشی بووە، بەپێی لێكۆڵینەوەكانیش دەركەوتووە كە ئەو حەبە كۆلێكت ئەكتیڤ، دەڵێت ئەو حەبە یارمەتی دروست بوونی ئێسك و بڕبڕەكانی پێستی منداڵا و دەمارەكان دەدات.

* ڕێژەی منداڵ بوون بە نەشتەگەری لە زیادبوون دایە بۆچی؟

- زۆر بەداخەوە ئێستا لەم چەند ساڵە منداڵ بوون بە نەشتەگەری زۆر زۆر زیادی كردووە ئەوەش وەكو چاو لێكەرییە، بۆ نموونە چەند نەخۆشێك هاتوونەتە لام دەڵێن دكتۆرە لەبەرئەوەی خوشكمان نەشتەگەری كراوە، دەبێت ئێمەش نەشتەگەری بكرێین!

منیش پێم گوت: ئایا تۆ گیرو گرفتەكانی نەشتەگەری دەزانین؟ دەڵێن نەخێر چیە؟ هەر بۆیە ئێستا نزیكەی هەفتەیەك دەبێت ئێمە لە نەخۆشخانەی لە دایكبوونی هەولێر سەرجەم گیرو گرفت و كاریگەرییەكانی منداڵ بوون لە رێگەی نەشتەگەری بڵاو دەكەینەوە بۆ ئەوەی هەتا وەكو نەخۆش بزانێت كە لە دوای نەشتەگەری چ گرفتێك بۆ ئەو كەسە دروست دەبێت، من نالێم با هیچ نەخۆشێك منداڵی بە نەشتەگەری نەبێت، ئافرەت هەیە پێویستیەكی زۆر بە نەشتەگەری هەیە، بەڵام دایكان با بۆخۆیان نەشتەریگەری هەڵنەبژێرێ‌ بەڵكو رێگە بدەن كە دكتۆرەكان بۆیان دیاری بكات نەك ئەوان بە ئارەزووی خۆیان بێن راستەوخۆ داوای نەشتەگەری بكەن، چونكە منداڵبوونی ئاسایی و منداڵبوون بە نەشتەگەری هەر یەكەیان رێگەی تایبەتی خۆی هەیە لەسەر دایكەكە.

* ئەو ئافرەتەی یەكەم منداڵی بە نەشتەگەری بوو مەرجە هەموو منداڵەكانی دیكەی هەر بە رێگەی نەشتەگەری بێت؟

- نەخێر مەرج نییە ئەو ئافرەتەی كە یەكەمجار منداڵی بە رێگەی نەشتەگەری بێت دواتر سەرجەم منداڵەكانی دیكەی هەر بە نەشتەگەری بێت، ڕەنگە ئافرەتەكە لە سكپڕی یەكەمدا توشی زەخت و شەگرە بووە، بۆیە ئێمەش تاوەكو ژیانی دایكەكە كە هەندێ‌ جار ماوەی خۆی تەواو ناكات ئێمە بەرێگەی نەشتەرگەری بە حەزی نەخۆشی ناكرێ‌ تەنها مەگەر ئافرەتەكە حەوزی بچووك بێت یان تەسك بوو ئەویش ئێمە دەبێت پزیشكی پسپۆر لەو بوارە دوای ئەوەی كە پشكنینی بۆ دەكات ئەو كات بڕیار لەوە بدات كە ئایا ئێسكی حەوزی دایكەكە تەسكەو رێگە نادات كە ئافرەتەكە منداڵەكەی بە سەلامەتی ببێت ئەوەش حاڵەتێكی تایبەتە، ئەوەش تاوەكو ماوەی سكپڕییەكەی دەبێتە هەشت مانگ و نیو بەدیار ناكەوێ‌، هەروەها من ناتوانم بۆ نموونە ئافرەتێك دێت لە سێ‌ مانگی یەكەم بڕیاری بۆ بدەم كە حەوزی تەسكە دەبێت بە نەشتەگەری منداڵی ببێت، چونكە حەوزی دایك لە ماوەی سكپڕی بەهۆی ئەو هۆڕمۆنانەی دەردەدرێتن بەستەرەكانی بەرینی ئێسكەكان شل دەبێتەوەو بەردەوام توانای خاو بوو نەوەی هەیەو بەرین دەبێت.

* دوای ئەوەی ئافرەت سكی پڕدەبێت تا چەند ئاساییەو گونجاوە كە ئافرەتەكە پیاوەكەی بچێتە لای؟

- لە سێ‌ مانگی یەكەمی سكپڕییەكەی ئەگەر هاتوو ئافرەتەكە هیچ كێشەیەكی نەبوو، بەڵام ئەگەر هاتوو ئافرەتەكە كێشەی نەزیف بوونی هەبوو ئێمە لێیان قەدەغە دەكەین، چونكە ڕەحمی منداڵ دانەكەی ئافرەتەكە پێویستی بە ئیسراحەت دەبێت، هەندێك حاڵەتی دیكەش هەیە ئەگەر ئافرەتەكە لەكاتی سكپڕییەكەیدا تووشی ئیلتیهاباتێكی زۆر زۆر بوو یان ئەگەر هاتوو ئافرەتەكە بەرەژانی هەبێت ئەو جۆرە حاڵەتانە هەموویان كەتایبەتن بە ئافرەتەكە ئێمە قەدەغەیان بۆ دادەنێین ئەگەر نا نایەوێت، لەڕووی زانستیشەوە هیچ كێشەو گرفتێكی نییە ئەگەر هاتوو ئافرەت سكپڕبێت پیاوەكەی بچێتەلای تەنها ئەگەر هاتوو ئەو چەند حاڵەتەی باسم كرد كە ئافرەتەكە هەیبێت ئەو كات چوونەلای بۆ پیاوەكەی قەدەغە دەكرێَت.

* هەڵگرتنی قورسایی بۆ ئەو ئافرەتانەی كە سكپڕن هیچ گرفتێكی دەبێت؟

- هەندێك ئامۆژگاری هەیە كە لە سەرەتای سكپڕییەكەی ئێمە بە ئافرەتەكەی دەدەین، بۆ نموونە پێی دەڵێت وەرزش بكات، چونكە وەرزش زۆر گرنگە ئەویش ئەو جۆرە وەرزشەی كە ئێمە پێی دەڵێن نەوەك وەرزشی دیكە بكات، هەروەها بایەخێكی زۆر بە پاك و خاوێنی خۆیان بدەن، هەروەها تووشی هەر گرفتێك بوو دەبێت دكتۆرەكەی خۆی ئاگادار بكاتەوە وە نابێت هیچ جۆرە چارەسەرێكی دیكەی پزیشكی بەبێ‌ ئاگادار كردنەوەی پزیشك نەخوات، یان هەڵگرتنی قورسایی بۆ ئەو حاڵەتە، ئێمە نازانین ئەو ئافرەتە ڕەحمی شلە یان شل نییە بۆیە لە سەرەتای سكپڕییەكەی هەندێك ئامۆژگاری هەیە ئێمە بە ئافرەتەكەی ڕادەگەیەنین بۆ ئەوەی زانیاری هەبێت و بزانرێت.

* وەكو خواردن چ جۆرە خواردنێك باشە بۆ ئافرەت سكپڕ؟

- ئێمە لەسەرەتایی سكپڕی ئافرەت پێیان دەڵێین كە ئەوان سەرجەم خواردنێك بخۆن بە تایبەتی ئەو جۆرە خواردنانە بخۆن وەكو شیر یان ەو مادانەی كالسیۆمیان تێدایە، وە ئەو خواردنانەی كە لە ئافرەتی دووگیان قەدەغە دەكرێت زیاتر خواردنی سوری و چەورییە، ئەگەر هاتوو بۆ نموونە ئافرەتەكە لە پێنج مانگی تووشی زەخت بوو، ئەگەر نا هەموو خواردنێكی ئافرەتێكی سكپڕ بە هەمان ئەو خواردنانەیە كە كەسێكی ئاسایی دەیخوات، بەڵام ئافرەتی سكپڕ بەردەوام هانی دەدەین كە كەم خۆری دایم خۆر بێت.

* ئەگەر باس لە رێگرتنی لە منداڵبوون بكەین، دەكرێ‌ بزانین ئایا لەڕووی تەندروستیەوە كامە ڕێگە سەركەوتووە؟

- زۆر جۆر رێگریمان هەیە، ئەوانیش دەتوانرێ‌ بكرێنە دوو جۆر جۆرێكیان سروشتین و جۆرێكی دیكەشییان بە هۆرمۆنن، رێگری یەكەمیان كە رێگری سروشتییە ئەوەشیان لە نێوان ئافرەت و پیاوەكە دەبێت، هەروەها بەكارهێنانی كۆندۆم هەیە كە پیاوەكە بە كاری دەهێنێت، هەروەها لە دەرەوەی وڵات فلاشی تایبەت بە ئافرەتیش هەیە، بەڵام ئەو جۆرەیان جارێ‌ لێرە نییە، ئەوەی دووەمیشیان رێگرییە بە هۆرمۆنە، ئەویش دەرزیە دەرزییەكە بۆ ماوەی سێ‌ مانگ جارێك یان شەش مانگ جارێك دەبێت یان بەكارهێنانی حەبە ئەویش حەبی رێگری لە سكپڕی، ئەو رێگایانەی كە باسم كردن هەموویان ڕەنگە منداڵیان لەسەر دروست بێت، بەڵام رێگەیەكی دیكە هەیە لە 100% رێگرە لەوەی منداڵا نەبێت تەنها ئەگەر ئافرەتەكە ڕەحمی دەربهێنرێت یان ئێستا كە لە دەرەوە بۆرییەكانی تۆی پیاوەكە دەبەسترێت، ئەو دوو جۆرەیان 100 % رێگرن لە منداڵبوون، ئەگەر نا ئێمە لەو لەبمان هەیە كە لە ڕەحمی ئافرەت دادەنرێ‌ یان جۆرێكی دیكەش كە لە شان دادەنرێ‌، ئەوانە هەموویان رێژەیەكی تایبەتی خۆیان هەیە، بەڵام باشترین قەدەغەكردن بۆ سكپڕی كە من بۆ ئافرەتان ئامۆژگارییان دەكەم رێگریی بە سروشتییە، چونكە هەم بۆ پیاوەكە و هەمیش بۆ ئافرەتەكە هیچ جۆرە هۆرمۆنێكی تێدانیە كە لە ئایندە كاریگەریان لەسەر بكات.

* ئەگەر هاتوو كوڕ و كچێك پرۆسەی هاوسەرگیریان پێك هێنا، بەڵام جۆری خوێنەكەیان جیاواز بوو، ئایا چی دەكرێت؟

- ئێستا بنكەی تەندروستی هاوسەرگیری هەیە هەر كوڕو كچێك كە ژیانی هاوسەر گیری پێك دەهێنێت لەوێ‌ ئاگادار دەكرێنەوە ئەگەر هاتوو ئافرەتەكە جۆری خوێنەكان ناقس بێت ئەوا چەند حاڵەتێك هەیە پێی دەگوترێت پێویستی بەوە هەیە كە دەبێت دەرزی لێ بدرێت، بۆ نمونە ئەگەر هاتوو ئافرەتەكە تووشی لەبارچوون بێت یان لە پاشی سكپڕییەكەی پشكنین بۆ منداڵەكەی دەكرێ‌ ئەگەر هاتوو منداڵەكەی جۆری خوێنەكەی زائید بوو ئەوا دەبێت دەرزی لێبدرێت، سوپاس بۆ خوا كە ئەو گرفتانەمان نەمایەو ئێستا بەهۆی هۆشیاری هاوڵاتیان ئەم جۆرە دیاردانەمان كەم بۆتەوە، هەروەها بە هۆی هەبوونی ئەو بنكە تەندروستیە هۆشیاری هاوڵاتیان باش بووە.

* دكتۆرە دەكرێ‌ بزانین ژینگە تا چەند پێویستەو كاریگەری لەسەر ئافرەتی دووگیان چییە؟

- هەموو مرۆژڤێك بە گشتی پێویستمان بە ژینگەیەكی پاك و خاوێنی هەیە، بەڵام ئافرەتی سكپڕ بە هۆی ئەو گۆڕانە فسیۆلۆژیانەی كەلە جەستەی دەبێت بە شێوەیەكی ئاسایی تووشی تەنگە نەفەس دەبێت زیاتر ئێمە هانیان دەدەین لە كۆتایی سكپڕییەكەیان، بۆ نموونە سوڕانەوە لەناو پاركەكان یان باخچەكان و هەڵمژینی هەوای خاوێن و دووربین لەو شوێنانەی كە جگەرەی لێدەكێشرێ‌، ئەگەر ئافرەتەكە خۆشی جگەر كێش نەبێت.

* هۆكاری دروست بوونی منداڵی دووانە بۆ چی دەگەرێتەوە؟

- چەند هۆكارێك هەیە، بۆ نموونە هۆكارێكمان هەیە كە ویراسییە، كاریگەرییەكی زۆر زۆری هەیە كە ئەوەیان سەبەبێكی سەرەكییە، بۆ نموونە ئافرەتەكان ڕوومان تێدەكەن دەڵێن دكتۆرە فڵانە دەرزی دەرچووە یان حەب دەرچووە، بەڵام ئێمە یەكەمجار حاڵەتی ویراسیان لێ‌ دڵنیا دەكەینەوە ئەگەر هاتوو ئەو ئافرەتە ویراسەتەن دووانەیان نەبێت 100 % دوانە دروست نابێت، بەڵام ئێستا هەندێك حەب و دەرزی هەیە كە دەبنە هاندەری هێلكەدان، ئەوانە كاریگەری دروست بوونی دووانەیان هەیە، بەڵام ئەوانیش 100 % نییە، بەڵام ئەگەر ئافرەتەكە بۆ نموونە ویراسەن شتی وەهان نەبێت ئەوەش نابێت.

* دەكرێ‌ بزانین نەخۆشی پشیلە چیە؟

- نەخۆشی پشیلە بە هۆی جۆرە بەكتریایەكەوە دروست دەبیت، بۆیە پێی دەڵێن نەخۆشی پشیلە، چونكە لە پشیلە هەیە، بەڵام ئەویش لە ئەنجامی بەركەوتنی ئەو پشیلەیە دروست دەبێت و دەگوازرێتەوە بۆ دایكەكە، بۆ نموونە پشیلەكە لیكی یان میزی ئەو پشیلەیە بەو شوێنە دەكەوێ‌ یان خواردن یان بەو جلوبەرگە دەكەوێ‌ كە ئافرەتەكە لەبەری دەكات، بۆیە ئافرەتەكە دەبێتە هۆی هەڵگرتنی ئەو بەكتریایە، ئەو جۆرە بەكتریایە ئەگەر هاتوو ئافرەتەكە سكی پڕ نەبێت، ئەوا لێی بە دیار ناكەوێت، بەڵام لە كاتی هەبوونی سكپڕی هەندێك جار كاریگەری خراپی دەبێت، ئێمە بۆ هەموو جۆرە لەبار چوونێك پشكنینی بۆ دەكەین، چونكە زۆربەی لەبارچوونەكان بەو هۆیەوە دەبێت.

* ئافرەت لە یەكەم رۆژی سكپڕیدا تاوەكو كۆتایی چەند سۆنەری پێویستە؟

- لە سێ‌ مانگی یەكەم ئەگەر هاتوو ئافرەتەكە هیچ كێشەیەكی نەبێت، واتە دوای سۆنەركردن دەركەوت كەوا ئافرەتەكە هیچ گیرو گرفتێكی نەبوو ئەوا ئێمە هانی دەدەین كە دوو مانگ جارێك سۆنەر بكات، بەڵام حاڵەت هەیە ڕەنگە پێویست بكات مانگی دووجار یان هەفتەی دووجار سۆنەری بۆ بكەین، بۆ نموونە ئافرەتەكە ئەگەر تووشی نەزیفی بوو یان لەناو ڕەحمی تەسكە یان منداڵەكەی كێشەی هەبێت ئەوا ئێمە زووتر سۆنەری بۆ دەكەین.

* ئەو هۆكارانە چین كە منداڵ لەناو سكی دایكی دەمرێ‌؟

- زۆر جار هەیە دەبینی ئافرەتەكە لەكاتی سكپریدا تووشی هەندێ‌ گیرو گرفت دەبێت، بۆ نموونە تووشی هەوكردنی گورچیلە یان زەختی هەیە یان شەكرەی هەیە، ئەگەر هاتوو ئەوانە بە باشی كۆنترۆڵ نەكرێت دەبێتە هۆی لە بارچوونی كۆرپەلەكەی یان كەمبوونەوەی رێژەی ئاوی ناو ڕەحمی دایكەكەی ئەویش كەمبوونی یان زۆربوونی لە ڕێژەكەی خۆی زیاتر بێت ئەوانە سەرجەمیان دەبنە هۆكار بۆ مردنی كۆرپەلە لە ناو سكی دایك.

* دەكرێ‌ بزانین ڕێژەی لە باربردنی منداڵ ئێستا لە چ حاڵە تێكدایە؟ كێن ئەوانەی منداڵا لەباردەبەن؟

- بەداخەوە ئێستا رێژەكە زیادی كردیە، من بۆ خۆم لەناو ئەو لێژنەیەم كە دەمانەوەێ‌ ئەوە قەدەغە بكەین، دەمانەوێ‌ ئەو ئافرەتانە بهێنینە سەر قەناعەت، كەوا رێژەیەكی زۆر لە ئافرەتان بەو هۆیەوە تووشی چەندین گیرو گرفت بوونەتەوە ئەویش بەهۆی لەباربردنی منداڵەكانیان.

* دوا وتەت یان ئامۆژگاریت چییە؟

- هەر خاتونێك یان هەر كەپڵێك یان كوڕو كچێك بڕیاری پرۆسەی هاوسەرگیری دەبەستن داوایان لێدەكەم واز لە دكتۆرەكان بهێنن بۆ مەنعكردن تاوەكو ماوەی یەك ساڵا چارەسەری منداڵا نەبوون بەكارنەهێنن، بایەخێكی زۆر بەپاك و خاوێنی خۆیان بدەن لەكاتی هەبوون و پەیدابوونی هەر جۆرە پەڵەیەكی نەخۆشی پێویستە سەردانی پزیشك بكەن، وە خواردنی تەندروست و وەرزشێكی باش بۆیان.

 

دیمانە: جەلال ئەحمەد بەرزنجی - ئاری هەولێری


خـێـزان

کەشوهەوا

بۆ بینینی كه‌ش و هه‌وای زیاتر كلیك بكه‌

تـه‌ندروستی

دكتۆره‌ سه‌وسه‌ن: منداڵبوون به‌ڕێی سروشتی باشتره‌ و زیانه‌كانیشی كه‌متره‌

بۆ منداڵی نۆبه‌ره‌ ژنی دووگیان ده‌بێ 11 جار سه‌ردانی پزیشك بكات

شەکرەی ماوەی دووگیانی ئافره‌ت چییه‌؟

د.هەرێم که‌ریم ئه‌حمه‌د

زۆرترین بینراو